Հեռացող դեմքեր. բեմադրիչ Ռուբեն Մարուխյան

…1960-ական թվականները կարեւորագույն էջերից  էին հայ մշակույթի պատմության համար: Ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջան էր, եւ հայ ժողովուրդը  թեւակոխել էր պատմության ու ազգային ժառանգության  վերաարժեւորման փուլ,  եւ հայ արվեստագետները  բոլոր ասպարեզներում  ստեղծում էին  անցյալի փառավոր էջերը եւ հերոսների կերպարները վերածնող գործեր: Եվ այս ժամանակաշրջանում մշակույթի ասպարեզ եկավ նաեւ Ռուբեն Մարուխյանը, որն անմնացորդ նվիրվեց ազգային մշակույթին:

Ռուբեն Մարուխյանը առանձնահատուկ դեր է կատարել արվեստի բոլոր այն ասպարեզներում, որտեղ գործում է՝ ռեժիսուրա, գրականություն, մինչեւ անգամ մանկա-պատանեկան թատրոն: Երեւանի Թատրոնի եւ Կինոյի պետական ինստիտուտում երկար տարիներ ի վեր կրթում էր սերունդներ, սովորեցնում , թե ինչպես լինել ազգային մշակույթից ու պատմությունից սնվող արվեստագետ, քանի որ դա էր համարում ազգերի հարատեւության բանաձեւերից մեկը…

 Իր ստեղծագործակական կյանքի սկիզբը հանդիսացել էր Երեւանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական ֆակուլտետը, Սերգեյ Օբրազցովի անվան տիկնիկային թատրոնի ռեժիսուրայի բարձրագույն դասընթացներն ավարտելը: Հետո աշխատել էր ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտում` որպես կրտսեր գիտաշխատող: 1960-1970 թվականներին որպես ռեժիսոր աշխատել է Հայաստանի պետական հեռուստառադիոընկերության մանկական եւ երիտասարդական հաղորդումների խմբագրությունում, ստեղծել  տասնյակ մանկական հաղորդումներ, հեռուստաբեմադրություններ: Աշխատել է նաեւ Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնում, «Երեւան» կինոմիավորումում, Երեւանի պետական տիկնիկային թատրոնում՝ որպես բեմադրող ռեժիսոր, գեղարվեստական ղեկավար եւ տնօրեն:

Երեւանի թատրոնի եւ կինոյի պետական ինստիտուտի պրոֆեսոր էր, 1974 թվականից դասավանդել էր  հեռուստառեժիսուրա, դերասանի վարպետություն, դրամատուրգիա: Նրա   պիեսները բեմադրվել են Հայաստանի պետական թատրոններում, Ռադիոթատրոնում եւ Հեռուստաթատրոնում, արտերկրում: Հեղինակ է չորս տասնյակից ավելի բեմադրությունների:

Մամուլում հանդես է եկել բազմաթիվ հոդվածներով: Հեղինակ է ավելի քան 25 գրքի: Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել ու տպագրվել են ռուսերեն, անգլերեն,  ֆրանսերեն, իտալերեն, լեհերեն, գերմաներեն:

1978 թվականից Ռուբեն Մարուխյանը հանդիսանում էր Հայաստանի գրողների միության, նաեւ Հայաստանի ժուռնալիստների եւ թատերական գործիչների միությունների անդամ: Արժանացել էր բազմաթիվ պարգեւների եւ կոչումների արվեստի եւ մշակույթի բնագավառում:

…Հունվարի 7-ին ՝ուշ երեկոյան, երբ համացանցում տարածվեց նրա մահվան գույժը, տարբեր սերունդների ներկայացուցիչներ  ամենից առաջ հիշել էին  նրա ստեղծագործությունները, որոնց հիման վրա մանկա-պատանեկան ներկայացումներ են բեմադրվել՝ «Չիկարելիի արկածները»,  «Ամենալավ տունը», «Իսկական ընկեր», «Խոսող ձուկը», «Ծաղրածու», «Մկնիկը» …Նրա  բազմաթիվ պիեսները,  հեքիաթները, ժողովածուները, վիպակները թարգմանվել են ֆրանսերեն, գերմաներեն, անգլերեն, իտալերեն եւ այլ լեզուներով:  2020-2021 թվականների տպագրվել է Կալիֆորնիայի հայ գրողների միության «Ժամանակակից դրամատուրգիա» ժողովածուի երկրորդ եւ չորրորդ հատորներում:

Ռուբեն Մարուխյան արվեստագետի անունը կապված է նաեւ հայ այնպիսի մի երեւույթի հետ, որպիսին Հեռուստաթատրոնն է, որտեղ նրա պիեսի հիման վրա ստեղծվել էին բազմաթիվ հեռուստաներկայացումներ: Եվ 1977-ին էլ վեր հառնեց Հայկ Բժշկյանցի (Գայ) էպիկական կերպարը: Բեմադրող ռեժիսոր Հերբերտ Գասպարյանի հետ միասին Ռուբեն Մարուխյանը Հեռուստաթատրոնի  էկրանին  պարգեւեց «Հեղափոխության ասպետը» (Գայ) հեռուստաներկայացումը, որտեղ լեգենդար Երկաթե դիվզիայի հրամանատար Գայի առինքնող կերպարը մարմնավորել էր Լեւոն Թուխիկյանը, նրա հակառակորդ՝ սպիտակ գվարդիական Լունինի դերում հանդես էր եկել Վլադիմիր Մսրյանը:  Լունինի մոր կերպարում հանդես էր եկել Վարդուհի Վարդերեսյանը: Գայի համհարզին մարմնավորել էր Լեոնարդ Գեւորգյանը: Հայկ  Բժշկյանցի  ռուս  զինվորի դերում  հանդես էր եկել Ալեքսանդր (Ալո) Հովհաննիսյանը:  Իսկ ինքը ՝ Ռուբեն Մարուխյանը խաղացել էր կամավոր զինվորի դեր:

Ցավոք, այս հեռուստաներկայացումը դիտելու հնարավորություն չունենք, քանի որ չի պահպանվել ժամանակի տեխնիկական միջոցների սղության պատճառով, ինչպես եւ Հեռուստաթատրոնի շատ ուրիշ արժեքներ: Փոխարենը այժմ հանգուցյալ անվանի թատերագետ Վարսիկ Գրիգորյանն է խոսել Ռուբեն Մարուխյանի «Հեղափոխության ասպետը» (Գայ) հեռուստաներկայացման մասին, որն իր դրամատուրգիայով,  գեղագիտական դրսեւորումներով, գաղափարական արժեքով եւ ռեժիսորական լուծումներով եղել է Հեռուստաթատրոնի գանձարանում հայտնություն, նոր խոսք: Մինչ այդ նույն այս ստեղծագործությունը Հերբերտ Գասպարյանը բեմադրել էր նաեւ Հոկտեմբերյանի ժողովրդական թատրոնում: Եվ Ռուբեն Մարուխյանի ստեղծած էպիկական հերոսը՝ Հայկ Բժշկյանց-Գայը վերադարձավ ժողովրդի սիրտը, եւ մինչեւ հիմա հիշվում է թատերական աշխարհում:

Ռուբեն Մարուխյանն ապրում էր ազգային մշակույթի հանդեպ սիրով ու   մեր հոգեւոր մարտահրավերների տագնապներով: Անհանգիստ էր, որ այսօր բեմից ու էկրանից գրեթե հեռացել են իրական մշակութային արժեքները:

…Ռուբեն Մարուխյանը 90 տարեկան էր: Բայց նրա հոգին միշտ լի էր արարումներով, իր համար երջանկություն էր արվեստագետ լինելը, ազգի մշակույթին ծառայելը…

ՀԱՍՄԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ