Երևանում լույս է ընծայվել Խ. Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ համաշխարհային պատմության և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Խաչատուր Ռոստոմի Ստեփանյանի «1921 թ․ փետրվարյան հակաբոլշևիկյան ապստամբությունը Հայաստանում» վերնագրով մենագրությունը։
Աշխատությունը հրատարակության է երաշխավորվել Խ. Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ պատմության և հասարակագիտության ֆակուլտետի խորհրդի կողմից։ Գիրքը նվիրված է 1921 թ․ փետրվարյան ապստամբության 100-ամյակին։
Մենագրությունում ներկայացվել և վերլուծության են ենթարկվել 1921 թ. փետրվարյան ապստամբության պատճառները, ընթացքը և հետևանքները: Բազմաշերտ անդրադարձ է կատարվել խնդրի շուրջ գոյություն ունեցող պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական մտքի ներկայացուցիչների տեսակետներին: Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, հասարակագետների, քաղաքագետների և ընթերցող լայն հանրության համար:
Ստորև ներկայացնում ենք գրքի ներածությունը․
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի խորհրդայնացումը հայոց նորագույն պատմության շրջադարձային էջերից է: Բոլշևիկների ամբողջական իշխանության գալը ոչ միայն վարչակարգի, հասարակական-քաղաքական կարգի փոփոխություն էր, այլև արտաքին-քաղաքական նոր արևելում և, ցավոք, անկախության կորուստ: Հայաստանում խորհրդային իշխանության վերջնական հաստատումը հեշտությամբ չստացվեց: Հայհեղկոմի 1920 թ. նոյեմբերի 29-ի հռչակագիրը, ինչպես նաև դեկտեմբերի 2-ի Երևանի հայ-ռուսական համաձայնագիրը լոկ սկիզբն էին այն գործընթացի, որի ավարտին նոր միայն խորհրդային վարչակարգը հանգիստ շունչ քաշեց: Հայհեղկոմի իշխանության գալուց մի քանի օր անց Հայաստանում սկսվեց բռնությունների մի ամբողջ շարք, որի հետևանքը եղավ 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությունը:
1921 թ. փետրվարյան ապստամբությունը տարաբնույթ գնահատականների է արժանացել ինչպես հայ պատմագիտության, այնպես էլ հասարակական-քաղաքական մտքի կողմից: Խնդիրն առավել սուր բնույթ է ստացել Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության և Կոմունիստական կուսակցության միջև առկա գաղափարաքաղաքական անզիջում պայքարի բովում:
Խորհրդահայ պատմաբանները, կոմունիստական գաղափարախոսության պարտադրանքով պայմանավորված, Փետրվարյան ապստամբությունը ներկայացրել են միայն որպես «դաշնակցական ավանտյուրա», «հակաժողովրդականության ծայրահեղ դրսևորում», իսկ նրա ղեկավարները՝ հայ ժողովրդի «թշնամիներ և դավաճաններ»: Սփյուռքում նույնպես քիչ չէին խորհրդային պաշտոնական դիրքորոշումը կիսողները: Սակայն Սփյուռքի հասարակական-քաղաքական և պատմագիտական շրջանակները հիմնականում ազատ են եղել իրենց դիրքորոշումն արտահայտելիս ու պետական-կուսակցական գաղափարախոսական ճնշման չեն ենթարկվել: Չնայած պետք է ընդունել, որ Սփյուռքում էլ Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացի գնահատման հարցում հնարավոր չէր ընդհանրապես զերծ մնալ կուսակցական ազդեցությունից:
Օրինակ՝ ժամանակի բոլշևիկ գործիչ Արտաշես Կարինյանը գրում է, որ Դաշնակցությունը փետրվարյան դեպքերին անդրադառնալիս իրեն ներկայացնում է «որպես «ազատագրական ուժ», իսկ փետրվարի 18-ը՝ որպես «համաժողովրդական բողոքի» հետևանք»[1]: Ա. Կարինյանը դրանք օգտագործում է հեգնական իմաստով և եզրակացնում. «Անցյալի «դեպքերի» աղավաղված լուսաբանությունը դառնում է այդպիսով հայ հակահեղափոխության համար իդեոլոգիական քաղաքական պայքարի զենք պրոլետարիատի և պրոլետարական հեղափոխության դեմ»[2]: Իր հերթին Փետրվարյան ապստամբության ղեկավարներից մեկը՝ Սիմոն Վրացյանը, անդրադառնալով 1923 թ. Վիեննայում գումարված Հ.Յ. Դաշնակցության խորհրդաժողովի կողմից ապստամբությանը տրված գնահատականին, գրում է. «… ժողովը միաձայնութեամբ իր բուռն ծափերով Փետրուար 18ը դասեց հայ ազատամարտի ամենափայլուն էջերի շարքում»[3]:
Բավականին բազմազան է ուսումնասիրության աղբյուրագիտական բազան՝ ժամանակի մամուլի նյութեր, հասարակական-քաղաքական գործիչների հուշեր, վերապրումներ, հաղորդումներ, ինչպես նաև կուսակցությունների ընդունած համապատասխան հայտարարություններ և բանաձևեր:
Պակաս արժեքավոր չեն ժամանակակիցների վավերագրությունները: Այս տեսակետից նախ պետք է առանձնացնել Հայաստանի Առաջին հանրապետության գործիչների հուշագրություններն ու վկայությունները: Անձամբ լինելով դեպքերի ոչ միայն ժամանակակիցը, այլև անմիջական ականատեսն ու մասնակիցը՝ Սփյուռքում հաստատված այս գործիչներն անսպառ տեղեկություններ են հաղորդում մեզ: Այս տեսակետից արժանահիշատակ են Սիմոն Վրացյանի[4], Ալեքսանդր Խատիսյանի[5], Հովհաննես Քաջազնունու[6], Ռուբեն Տեր-Մինասյանի[7], Ավետիս Ահարոնյանի[8], Կարո Սասունու[9], Վահան Նավասարդյանի[10], Միքայել Վարանդյանի[11], Ռուբեն Դարբինյանի[12], Գարեգին Նժդեհի[13], Սարգիս Արամյանի[14], Օնիկ Մխիթարյանի[15], Նորայր Բադալյանի[16], Գևորգ Երեցյանի[17] և այլոց վկայությունները:
1921 թ. փետրվարյան ապստամբությունը հայ պատմագիտությունն ամբողջական չի ուսումնասիրել: Ավելին, ինչպես վերևում նշեցինք, հասկանալի պատճառներով խնդրի մեկնաբանումը հիմնականում եղել է միակողմանի՝ կոմունիստական կուսակցական գաղափարախոսական պարտադրանքով պայմանավորված: Այս տեսակետից կարևոր է «թույլ տրված» սխալների սրբագրումը:
Օրինակ՝ Փետրվարյան ապստամբության ղեկավարներից մեկի՝ Կարո Սասունու վկայությամբ 1922 թ. սկզբին Խորհրդային Հայաստանում ստեղծվում է մի հանձնախումբ՝ պատմաբան Աշոտ Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ, որը պետք է հավաքեր և հրատարակեր «Փետրուարեան շարժման պատմութիւնը»: «Սակայն, այդ գիրքը լոյս չտեսաւ: Փետրուարեան ապստամբութիւնը նրանց ոչ միայն ֆիզիքական պարտութեան մատնեց, այլ շատ վճռական հարուած հասցրեց բարոյական գետնի վրայ: Նրանք իրենց ամփոփած պատմութիւնից միայն ամօթ են զգում: Նրանք այդ տեղ պատմութիւն չունին եւ զարմանալի խոհեմութեամբ, հակառակ առաջի տարուայ բացականչութիւնների, գիտցան լռել եւ ծրարուած պահել տխրահռչակ «ղեկավարներ»-ի հաւաքած գրութիւնները»,- գրում է Կ. Սասունին[18]: Պարզ է, որ Խորհրդային Հայաստանում այդ ժամանակ «հրատարակվելիք» գրքում սփյուռքյան տեսակետներ չէին ներառի: Սակայն այդ փաստն ինքնին ակներև է դարձնում դեպքերը փոփոխված ներկայացնելու խորհրդային կողմի հակվածությունը:
Խորհրդահայ բոլշևիկ գործիչներից և պատմաբաններից 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությանն անդրադարձել են Արտաշես Կարինյանը[19], Աշոտ Հովհաննիսյանը[20], Գրիգոր Չուբարյանը[21], Լեոն[22], Արշավիր Հակոբյանը[23], Սամվել Ալիխանյանը[24], Լենդրուշ Խուրշուդյանը[25], Յուրա Հովսեփյանը[26] և ուրիշներ: Չնայած պարտադրված միակողմանի մեկնաբանություններին՝ իրենց հարուստ աղբյուրագիտական բազայով առանձնանում են Արամայիս Մնացականյանի[27], Գալուստ Գալոյանի[28], խորհրդային ժամանակաշրջանի աշխատանքները: Իր ժամանակներին ոչ հատուկ համարձակ մեկնաբանությունների համար կարելի է եզակի համարել Բագրատ Բորյանի[29] աշխատությունը:
Հիմնահարցի համապարփակ ուսումնասիրության համար բացառիկ կարևորություն ունեն նաև սփյուռքահայ պատմաբանների աշխատությունները:
Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման և անկախության վերականգնման խնդիրները Դաշնակցություն կուսակցության դիրքերից են քննարկել սփյուռքահայ պատմաբաններ Հրաչ Տասնապետյանը[30], Ռուբինա Փիրումյանը[31]: Չնայած տրամաբանական համարվող կուսակցական կողմնորոշմանը՝ այս հեղինակների գործերը կարևոր են հիմնախնդրի առավել ամբողջական պատկերացման համար: Դրանք գնահատանիքի են արժանի աղբյուրագիտական բազայի տեսակետից: Այս հեղինակները դրվատանքով են գրում Փետրվարյան ապստամբությունն արժևորող գործիչների մասին:
Իրենց տրամադրության տակ եղած փաստական նյութը վերլուծելու առումով պակաս արժեքավոր չեն նախկին դաշնակցական պատմաբաններ Թորգոմ Վեհապետյանի[32], Լևոն Չորմիսյանի[33] աշխատությունները: Չնայած պետք է նշել, որ հատկապես Թ. Վեհապետյանը, ճշմարտացիորեն ներկայացնելով փաստերն ու դեպքերը, հաճախ է կողմնակալ եզրակացություններ և ընդհանրացումներ անում: Ռամկավար հեղինակներից կարելի է առանձնացնել Ավետիս Յափուջյանի[34] աշխատությունը:
Հետխորհրդային շրջանում հայաստանյան պատմագիտության մեջ Փետրվարյան ապստամբությունը որոշ չափով ուսումնասիրվել և անկողմնակալ գնահատականների է արժանացել: Անցյալի դեպքերն իրենց արժեքավոր աշխատություններում նորովի են մեկնաբանել բեղմնավոր գրիչ ունեցող պատմաբաններ Գալուստ Գալոյանը[35], Հրաչիկ Սիմոնյանը[36], Վլադիմիր Ղազախեցյանը[37]: Ակադեմիկոս Գալուստ Գալոյանի ուսումնասիրությունն առանձնանում է ոչ միայն արտասահմանյան բազմատեսակ արխիվային նյութերի առատությամբ, այլև մեզ հետաքրքրող խնդրի կապակցությամբ արված գնահատումներով: Ակադեմիկոս Հրաչիկ Սիմոնյանն իր ուրույն գիտական դիպուկ ոճով հանգում է մի շարք եզրակացությունների, որոնց հետ չի կարելի չհամաձայնվել: Պրոֆեսոր Վլադիմիր Ղազախեցյանն իր ծավալուն մենագրության և մի շարք հոդվածների մեջ հետաքրքիր բացահայտումներ ու ընդհանրացումներ է անում:
Արարատ Հակոբյանի գիտական լուրջ հետաքրքրություն ներկայացնող ուսումնասիրություններում[38] հանդիպում ենք արժեքավոր վերլուծությունների և գնահատականների: Մեզ հետաքրքրող խնդիրների ուսումնասիրվածության առումով կարելի է առանձնացնել նաև Արամ Սիմոնյանի[39], Համլետ Գևորգյանի[40], Գևորգ Ստեփանյանի[41] աշխատությունները և Նաթելլա Գրիգորյանի հոդվածները[42]: Փետրվարյան ապստամբության պատճառների և հետևանքների մեկնաբանման համեստ փորձ է կատարվել նաև մեր կողմից[43]:
Փետրվարյան ապստամբության վերաբերյալ սույն աշխատության մեջ փորձել ենք հավասարակշռել հակադարձ տեսակետները և հնարավորինս անկողմնակալ ներկայացնել տեղի ունեցածը:
Աշխատանքում առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ են դրվում ՀՅԴ Բոստոնի արխիվներում հայտնաբերված բազմաթիվ արժեքավոր փաստաթղթեր:
[1] Կարինյան Ա., Դաշնակցությունը յեվ իր զինակիցները, Յերևան, 1932, էջ 94:
[2] Նույն տեղում:
[3] Վրացեան Ս., Կեանքի ուղիներով, Դէպքեր, դէմքեր, ապրումներ, հ. Զ,Պէյրութ, 1967, էջ 199:
[4] Վրացեան Ս., Էջեր մօտիկ անցեալից, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1923, փետրուար, էջ 32-43, օգոստոս, էջ 69-78, նույնի՝ Խարխափումներ: Յ. Քաջազնունու «Հ.Յ.Դ. անելիք չունի այլեւս» գրքի առթիւ, Պոսթըն, 1924, 230 էջ, նույնի՝ Ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս խորհրդայնացաւ Հայաստան, «Հայրենիք» Պոսթըն, 1940, փետրուար, էջ 73-94, նույնի՝ Կեանքի ուղիներով. Դէպքեր, դէմքեր, ապրումներ, հ. Զ, Պէյրութ, 1967, 348 էջ, նույնի՝ Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 542, նույնի՝ Յուշեր մօտիկ անցեալից, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1923, նոյեմբեր, էջ 63-73, դեկտեմբեր, էջ 66-75, 1924, յունուար, էջ 83-90, 1924, մարտ, էջ 111-120, նույնի՝ Փետրուար 18-ից յետոյ (մեր հետագայ քաղաքականութիւնը), «Վէմ», 1938, Զ տարի, թիւ 1, էջ 1-10:
[5] Խատիսեան Ա., Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, Աթէնք, 1930, 368 էջ:
[6] Քաջազնունի Յ., Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս, Վիեննա, 1923, 108 էջ, նույնի՝ Քաջազնունի Յ., Յետ մահու: Պատմուածքներ, յուշեր, յօդուածներ, նամակներ, հրատ. պատրաստեց՝ Ս. Վրացեան, Պէյրութ,1968, 256 էջ:
[7] Տեր-Մինասեան Ռ., Հոդվածների ժողովածու (կազմող՝ Խ. Ստեփանյան), Երևան, 2002, 424 էջ:
[8] Ահարոնեան Ա., Սարդարապատից մինչեւ Սեւր եւ Լօզան, Պոսթըն, 1943, 212 էջ:
[9] Սասունի Կ., Հայկական ազատամարտի վերջին դրուագը եւ անկախութեան սերունդը, «Դրօշակ», 1926, թիւ 3, էջ 72-75, նույնի՝ Փետրուարեան ապստամբութիւնը, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1925, հոկտեմբեր, էջ 86-102, նոյեմբեր, էջ 79-104, դեկտեմբեր, էջ 103-120, 1926, յունուար, էջ 74-96, նույնի՝ Փետրուարեան ապստամբութիւնը, Պէյրութ, 1970, 263 էջ:
[10] Նաւասարդեան Վ., Հ.Յ.Դաշնակցութեան անելիքը (Մտքեր եւ յուշեր մի գրքոյկի առիթով), Գահիրէ, 1924, 288 էջ, նույնի՝ Ի՞նչ չէր եւ ի՞նչ չպիտի լինի մեր ուղին, Գահիրէ, 1923, 81 էջ:
[11] Վարանդեան Մ., Համայնավարութիւնը եւ համաշխարհային յեղափոխութիւն, Գահիրէ, 1926, 238 էջ:
[12] Դարբինեան Ռ., Երկեր, Կեանքիս գրքէն, Ա հատոր, Պէյրութ, 1972, 704 էջ, նույնի՝ Հայ քաղաքական մտքի դեգերումները, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1923, յունուար, էջ 57-64, յուլիս, էջ 121-128, հոկտեմբեր, էջ 137-144, նույնի՝ Մեր պատասխանը Յ. Քաջազնունիի, Պոսթըն, 1923, 166 էջ:
[13] Նժդեհ Գ., Ազատ Սիւնիք, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1925, յուլիս, էջ 75-86, նույնի՝ Երկեր: Երկու հատորով, հ. 2, Երևան, 2002, 504 էջ, նույնի՝ Իմ պատասխանը, Հայաստանի ողբերգութիւնը թրքօբոլշեւիկ փաստաթղթերի լոյսի տակ, Սոֆիա, 1937, 103 էջ, նույնի՝ Լեռնահայաստանի գոյամարտը, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1923, սեպտեմբեր, էջ 71-78:
[14] Արամեան Ս., Փետրուարեան յեղափոխութիւնը և բոլշեւիզմը, «Փետրուար 18», Հրատ. Հ.Յ.Դ. Փրակայի ուսանողական միութեան, Փրակա, 1927, էջ 5-12:
[15] Մխիթարեան Օ., Փետրուարեան ապստամբութեան աղբիւրները, «Փետրուար 18», Հրատ. Հ.Յ.Դ. Փրակայի ուսանողական միութեան, Փրակա, 1927, էջ 13-35:
[16] Բադալեան Ն., Փետրուար 18 հայկական ազատագրական շարժման ամբողջական մարմնացում, «Փետրուար 18», Հրատ. Հ.Յ.Դ. Փրակայի ուսանողական միութեան, Փրակա, 1927, էջ 35-41:
[17] Երէցեան Գ., Փետրուար 18-ի նշանակութիւնը, «Փետրուար 18», Հրատ. Հ.Յ.Դ. Փրակայի ուսանողական միութեան, Փրակա, 1927, էջ 42-44:
[18] Սասունի Կ., Փետրուարեան ապստամբութիւնը, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1926, յունուար, էջ 96:
[19] Կարինյան Ա., Դաշնակցությունը յեվ իր զինակիցները, Յերևան, 1932, 170 էջ, նույնի՝ Դաշնակցությունը փաստերի դեմ, Թիֆլիս, 1926, 88 էջ, նույնի՝ Հայ ազգայնականների ուղին, Մոսկվա, 1926, 246 էջ:
[20] Հովհաննիսյան Ա., Համազգային կրիզիսը, Յերեվան, 1926, 30 էջ:
[21] Չուբարյան Գ., Դաշնակցության տաճկական ոիրենտացիան յեվ հայրենիքի փրկության կոմիտեն, Յերեվան, 1929, 86 էջ:
[22] Լեո, Անցեալից. Յուշեր, թղթեր, դիտումներ, Թիֆլիս, 1925, 482 էջ:
[23] Հակոբյան Ա., Քաղաքացիական կռիվները Հայաստանում 1921թ., Երևան, 1948, 113 էջ, նույնի՝ Հայաստանի բանվորների և գյուղացիների հաղթանակը 1921թ. քաղաքացիական կռիվներում, Երևան, 1960, 92 էջ:
[24] Ալիխանյան Ս., Սովետական Ռուսաստանի դերը հայ ժողովրդի ազատագրման գործում (1917-1921թթ.), Երևան, 1966, 413 էջ:
[25] Խուրշուդյան Լ., Հայաստանի ոչ պրոլետարական կուսակցությունների գաղափարական-քաղաքական և կազմակերպական կրախը (1920-1921թթ.), Հայաստանում սովետական իշխանության ամրապնդման պատմության մի քանի հարցեր (1920-1922թթ.), (ժողովածու), Երևան, 1987, էջ 185-225:
[26] Հովսեփյան Յու., Սովետահայ պատմագրությունը Հայաստանում «ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականության կենսագործման մասին, Հայաստանում սովետական իշխանության ամրապնդման պատմության մի քանի հարցեր (1920-1922թթ.), (ժողովածու), Երևան, Երևանի համալս. հրատ., 1987, էջ 28-52, նույնի՝ 1921 թ. փետրվարյան խռովության առաջացման պատճառների նենգափոխումը հայ բուրժուական պատմագիտության մեջ, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Երևան, 1987, թիվ 4, էջ 49-55 :
[27] Մնացականյան Ա., Ընդդեմ պատմության դաշնակցական նենգափոխության, Երևան, 1976, 116 էջ:
[28] Գալոյան Գ., Անդրկովկասում սոցիալիստական ռևոլյուցիայի և կոմունիստական շինարարության պատմության կեղծարարության դեմ, Երևան, 1961, 408 էջ, նույնի՝ Борьба за Советскую власть в Армении, Москва, 1957, 256 стр:
[29] Борьян Б., Армения, международная дипломатия и СССР, ч. II, М-Л, 1929, 434 с.
[30] Տասնապետեան Հ., Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը իր կազմութենէն մինչեւ Ժ. Ընդհ. Ժողովը (1890-1924), Աթէնք, 1988, 259 էջ:
[31] Փիրումեան Ռ., Հայաստանը Հ.Յ.Դ.-Բոլշեւիկ յարաբերութիւնների ոլորտում (1917-1921), Երեւան, 1997, 421 էջ:
[32] Վեհապետեան Թ., Նոր սերունդը՝ քավութեան նոխազ, Բ հատոր, Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը եւ Փետրուարեան ապստամբութիւնը իրենց յարակից հարցերով, Պէյրութ, 1985, 207 էջ:
[33] Չորմիսեան Լ., Կուսակցութիւնները եւ հայրենիքը, Փարիզ, 1946, 163 էջ, նույնի՝ Կուսակցութիւնները, Պէյրութ, 1965, 308 էջ:
[34] Եափուջեան Ա., Ո՞վ կազմակերպեց փետրուարեան արկածախնդրութիւնը եւ ի՞նչ եղավ անոր հետեւանքը, Գահիրէ, 1968, 136 էջ:
[35] Գալոյան Գ., Հայաստանը և մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., Երևան, 1999, 540 էջ:
[36] Սիմոնյան Հ., Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից, Երևան, 1991, 630 էջ:
[37] Ղազախեցյան Վ., Հայաստանը 1920-1940թթ., Երևան, 2006, 564 էջ, նույնի՝ Հայ սպաների աքսորը 1920-1921թթ., «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Երևան, 2003, թիվ 2, էջ 32-51, նույնի և Գևորգյան Հ., Դաշնակցության կողմից Փետրվարյան ապստամբության ղեկավարման հարցի շուրջ, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Երևան, 2003, թիվ 1, էջ 46-50:
[38] Հակոբյան Ա., ՀՍԽՀ 1921 թ. ներքաղաքական կյանքի պատմության հիմնահարցերը հայ պատմագրության մեջ, Երևան, 2014, 260 էջ, նույնի՝ Հայաստանի խորհրդարանը և քաղաքական կուսակցությունները 1918-1920 թթ., Երևան, 2005, 364 էջ, նույնի՝ Հակոբյան Ա., Խորհրդային Հայաստանը Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերում, Երևան, 2010,339 էջ, նույնի՝ Միակուսակցական վարչակարգի ձևավորումը Խորհրդային Հայաստանում (1920-ական թվականներ), Երևան, 2016, 366 էջ:
[39] Սիմոնյան Ա., Զանգեզուրի գոյամարտը 1920-1921 թթ., Երևան, 2000, 698 էջ:
[40] Գևորգյան Հ., Դրո, Երևան, 1999, 557 էջ:
[41] Ստեփանյան Գ., Համազասպ Սրվանձտյան, Երևան, 2016, 1088 էջ, նույնի՝ 1921թ. փետրվարի 14-18-ի իրադարձությունները Երևանի կենտրոնական բանտում. Նոր մանրամասնություններ Հայհեղկոմի ոճրագործությունների վերաբերյալ, «Վէմ» համահայկական հանդես, Երևան, 2015, թիվ 3, էջ 161-178:
[42] Գրիգորյան Ն., 1921 թ. փետրվարյան ապստամբության գնահատության շուրջ, «Բանբեր Երևանի համալսարանի. հասարակական գիտություններ», թիվ 139.1, Երևան, 2013, էջ 48-63, նույնի՝ «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, «Ակունք», Երևան, 2012, թիվ 3, էջ 21-32, նույնի՝ Փետրվարյան ապստամբության դերն ու նշանակությունը, «Բանբեր Երևանի համալսարանի. հասարակական գիտություններ», թիվ 130.6, Երևան, 2013, էջ 68-81:
[43] Ստեփանյան Խ., 1921թ. Փետրվարյան ապստամբության պատճառները և հետևանքները սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական մտքի գնահատմամբ (մենագրություն), Երևան, 2016, 200 էջ:
Akunq.net
