Անհնար է պատկերացնել գիտությունների զարգացումն առանց գիտական մամուլի: Հայագիտությունը՝ որպես գիտությունների համակարգ, անշուշտ ունի երախայրին մշակից ըմբոշխնողին հասցնող հարթակ, վերջինիս կարեւոր ներկայացուցիչներից է «Պատմաբանասիրական հանդես»-ը (ՊԲՀ), որն այս տարի բոլորում է 65-ամյակը: Ծնունդ է առել այն հեռավոր 1958-ին: Գիտությունների ակադեմիայի նախագահության որոշմամբ՝ նորաստեղծ պարբերականի խմբագրական կոլեգիայի կազմում ընդգրկվում են մեր պատմագիտության ու բանասիրության՝ անմահների համաստեղության մաս կազմող դեմքեր: Հանդեսի գլխավոր խմբագիր է նշանակվում նրա հիմնադիր, ականավոր պատմաբան, ակադեմիայի փոխնախագահ, ակադեմիկոս Մկրտիչ Ներսիսյանը, որ շուրջ 40 տարի նվիրումով ղեկավարում է հանդեսի ընթացքը: Նրա եռանդոտ ջանքերի շնորհիվ հանդեսը դառնում է միջազգայնորեն ճանաչված ամենահեղինակավոր հայագիտական պարբերականը: 1999 թ. Ներսիսյանի մահից հետո հանդեսի գլխավոր խմբագրի պաշտոնը վստահվում է ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, անվանի պատմաբան Վարդգես Միքայելյանին: Վերջինիս մահից հետո՝ 2005 թ., հանդեսի մեկ համար լույս է տեսնում պատմական գիտությունների դոկտոր Պարույր Մուրադյանի, մեկն էլ՝ հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, պատասխանատու քարտուղար, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Անուշավան Զաքարյանի խմբագրությամբ: 2006 թ. հանդեսի գլխավոր խմբագիր է ընտրվում ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, ճանաչված բանագետ-բանասեր Սարգիս Հարությունյանը: 2018 թ. հունիսին ՀՀ ԳԱԱ նախագահությունը «Պատմաբանասիրական հանդես»-ի գլխավոր խմբագիր է նշանակում Անուշավան Զաքարյանին՝ գլխավոր խմբագրի՝ երկար տարիներ պարբերականին անդավաճան ծառայած տեղակալին:
Անցած տարիներին հանդեսի խմբագրական կոլեգիայի կազմում եղել են անվանի հայագետներ եւ արեւելագետներ: Պարբերականի խմբագրությունը իր մասնագիտական բարձր մակարդակով եւ նվիրվածությամբ կարողացել է հանդեսի շուրջ համախմբել Հայաստանի եւ արտերկրի (Բուլղարիա, Չեխոսլովակիա, Ռումինիա, Իտալիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Հունգարիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Ուկրաինա, Վրաստան, Իրան, Թուրքիա եւ այլն) հայ եւ այլազգի մեծաթիվ գիտնականների: Նման աշխարհագրությունը վառ վկայությունն է մեր հոբելյար հանդեսի՝ միջազգային տարածուն համբավի եւ նվաճած անխախտ վստահության, այս ամենի ապացույցն են նաեւ խորհրդային եւ արտասահմանյան թերթերում ու ամսագրերում «Պատմաբանասիրական»-ի մասին տպագրված դրվատալից հոդվածները:
Մեր օրերում պարբերականը գիտական հանրությանն է հրամցնում հայագիտության բոլոր ճյուղերը շոշափող աշխատանքներ՝ հեղինակված հայ եւ օտարազգի հետազոտողների կողմից, ինչպես նաեւ լուսաբանում է Հայաստանում, Սփյուռքում եւ արտասահմանում տեղի ունեցած գիտական, մշակութային կարեւոր իրադարձությունները, ներկայացնում ականավոր հայագետների կյանքն ու գործունեությունը, գիտության եւ մշակույթի ականավոր դեմքերի անտիպ նամակները, արխիվային բազամաբնույթ վավերագրեր: Հանդեսը ծանրակշիռ ներդրում ունի կովկասագիտական, արեւելագիտական, բյուզանդագիտական ուսումնասիրությունների տիրույթում: Ընդհանուր մշակութաբանական եւ պատմաբանասիրական հետաքրքրություն ունեցող խնդիրները եւս հանդեսի մշտական ուշադրության կիզակետում են: Հավելենք, որ «Պատմաբանասիրական հանդես»-ում տպագրված նյութերն օժտված են աղբյուրագիտական եւ պատմագիտական հարուստ հենքով: Հանդեսում պարբերաբար ներկայացվում են հայագիտական, արեւելագիտական ու ընդհանուր մշակութաբանական արժեք ներկայացնող կարեւոր հրատարակություններ, բազմակողմ լուսաբանվում է հայկական գաղթավայրերի պատմամշակութային կյանքը, լուր է տրվում կարեւոր հոբելյանների, հայաստանյան եւ միջազգային գիտաժողովների վերաբերյալ: Հանդեսի էջերը թերթելիս տեսնում ենք նաեւ խմբագրության հետեւողականությունը աղբյուրագիտական նորույթների, հնագիտական պեղումների արդյունքներն ամփոփող նյութերի, նորահայտ մատենագրական փաստաթղթերի հրապարակման գործում: Այսօր խմբագրական խորհրդը բաղկացած է հայրենահայ եւ սփյուռքահայ առաջավոր մասնսագետներից: Հոբելյար պարբերականում նյութերը հիմնադրման օրվանից հրապարակվել են հայերեն եւ ռուսերեն. հիմա ընդունվում են նաեւ անգլերեն հոդվածներ:
Վերջին 30 տարում ՊԲՀ-ին բաժին հասան բոլոր այն խոչ ու խութերը, ինչ հայաստանյան մամուլի ընտանիքի մյուս բոլոր անդամներին: 1997-2009 թթ. «Պատմաբանասիբական հանդես»-ի հրատարակմանը մեծապես նպաստել է Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնարկությունը (հայկական բաժանմունքի ղեկավար՝ ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր Զավեն Եկավյան): 2000 թ. գիտական պարբերականը եռամսյայից վերածվեց քառամսյա հանդեսի եւ առ օրս տարեկան հրատարակվում է 3 համար:
Ու չնայած այս բոլոր փուշ ու տատասկին՝ հայ գիտական մամուլի աշխարհի հնաբնակներից մեկը շարունակում է պարտուպատշաճը մատուցել գիտությանը: Մեր օրերում թեեւ նվազել է հանդեսի տպաքանակը (250 օրինակ՝ նախկին 1500-2400-ի դիմաց), այնուամենյանիվ, ինչպես եւ անցյալում, գիտելիքի գրավոր աղբյուրներից մեկը գտնում է իր ընթերցողներին աշխարհի տարբեր անկյուններում:
1983 թ.՝ հայերեն եւ ռուսերեն, 2009 թ. էլ հայերեն, ռուսերեն եւ անգլերեն լույս են տեսել «Պատմաբանասիրական հանդես»-ի 1958- 1982 եւ 1983-2007 թթ. մատենագիտական ցանկերը. 1983-2007 թթ. մատենագիտական ցանկը տպագրվել է նույն՝ Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնարկության միջոցներով: Հանդեսն ունի իր առանձին կայքէջը, որ ներառում է հիմնադրման օրվանից լույս տեսած բոլոր համարների էլեկտրոնային տարբերակները:
Արդեն 65 տարի «Պատմաբանասիրական»-ը կարեւոր ու սիրելի ազդարարներից է հայագիտության աշխարհում արձանագրվող ձեռքբերումների եւ տեղի ունեցող իրադարձությունների, հյուրընկալ օջախ՝ բոլոր արժանավոր մշակների համար. այստեղ կարելի է կարդալ գիտության անդաստանում նոր-նոր հերկ սկսած ասպիրանտներից, հայցորդներից մինչեւ կայացած ու անուն հանած գիտնականների մտավոր որոնումների արդյունք գիտական գրվածքները:
Հաստատուն քալերով հանդեսը շարունակում է իր երթը 100-ամյակին եւ հետագա մյուս հոբելյաններին ընդառաջ, սրտանց մաղթենք նրան մշտական արդյունավոր ներկայություն հայագիտության անդաստանում:
ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՅԱՆ (Հրաչյա Արմենյան)
Բան.գիտ. թեկնածու
