«Գոյ» թատրոնում հունիսի 28-ին առաջնախաղ էր: Դժվար է հաշվել վերջին ամիսներին նոր բեմադրությունների թիվն այս թատրոնում, սակայն այս մեկն այլ էր. առաջին անգամ էինք ականատես լինում ներկայացում-դատավարության՝ ժամանակակից հայ բեմում: Թատրոնը որպես հասարակական ինստիտուտ իր դերում էր, ներկայացման թեման՝ առավել քան արդիական, հասցեատերերը՝ ճանաչելի, հնչողությունը՝ շեքսպիրյան բարձունքից ու փիլիսոփայությամբ:
Բեմում դարձյալ Սամսոն Ստեփանյանն է՝ իր հեղինակային մենաներկայացումով, որի գրական հենքը եւ ռեժիսուրան պատկանում է հենց բեմադրիչին: Սա վերջին շրջանում արտիստի երկրորդ բեմադրությունն է այս թատրոնում, առաջինը «Առռը հա՜, Շեքսպիր»-ն էր՝ Պետական Կամերային երաժշտական թատրոնի փակվելուց անմիջապես հետո, որի գեղարվեստական ղեկավարն էր Սամսոն Ստեփանյանը: Այդ առթիվ հարցազրույց ունեցանք սիրված ու ճանաչված դերասան- բեմադրիչի հետ «Ազգ»-ի էջերում («Մեր հասարակությունը արժանի չէ թատրոն ունենալու», 01.21.2022), որտեղ նա նկատում է, թե ցավում է, որ ստիպված է անդրադառնալ թեմաների, որոնցից միշտ հեռու է պահել բեմը, բայց այսօր իր մեջ ավելի ըմբոստ է քաղաքացին, քան գեղագետը: Ամերիկյան պիեսն ադապտացնելով մեր իրականությանը՝ բուֆոնադի ու սատիրայի միջոցով նա հանդիսատեսին ներկայացնում է երեսուն տարվա ընթացքում կուտակված իր ասելիքը՝ մեր բոլոր նախագահների վարած դառը քաղաքականության մասին: Ըստ պիեսի հեղինակների՝ գործողությունները հյուսվում են շեքսպիրյան տողերի եւ Շեքսպիրին սխալ հասկացողներին ծաղրի ենթարկելու միջակայքում:
«Ոճրագործ մտավորականը» ներկայացումն ասես շարունակությունն է այդ բեմադրության, սակայն այստեղ արդեն ոչ թե Շեքսպիրի հանդեպ հեգնանքով, այլ նրա մեծության, նրա արդիականության վերհաստատումով: Այս անգամ բեմադրիչը պիեսի հենասյուներ է դարձնում վերջինիս հայտնի մենախոսությունները: Սա հետմոդեռնի թատրոնի մոտեցումներից է. ոչ թե բեմադրել դասականներին, այլ նրանց տեքստերը նյութ դարձնել՝ սեփական ասելիքի համար: «Մի շատ խելացի մարդ ժամանակին ասել է, որ բոլոր հարցերի պատասխանները կան Շեքսպիրի ստեղծագործություններում… Փորձեցի ուսումնասիրել, շատ պատասխաններ չգտա: Իսկ հարցերս բազմապատկվեցին»,- նկատում է արտիստը: Հանդիսատեսի հարցերը նույնպես բազմաթիվ են: Սամսոն Ստեփանյանն այնքան նորովի է հնչեցնում շեքսպիրյան տողերը, որ թվում է՝ առաջին անգամ ես լսում ու դրանց միջոցով՝ խորությամբ բացահայտում մեր իրականությունը:
«Ոճրագործ մտավորականը» քաղաքական մենաթատրոնի վառ օրինակ է: Մտավորականը առեւանգել է չորս հանցավոր բարձրաստիճան պետական գործիչների (արդյոք նկատի չունի՞ անկախ Հայաստանի չորս ղեկավարներին) եւ բանտարկել իր տանը: Նա դատավարություն է սկսում այս չորսի հանդեպ, որտեղ թե՛ հայցվորը, թե՛ մեղադրողն ու դատավորը հենց ինքն է: «Սրանցից ամեն մեկը մի կեռ յաթաղանով փորձել է կոտրել մեր ազգի մեջքը , բայց սրանք չհայտնվեցին մի ինչ-որ անհայտ տեղից, սրանց ստեղծողը դո՜ւք եք…Դուք բոլո՛րդ, դո՛ւք ներշնչեցիք սրանց անպատժելիություն: Դո՛ւք փակեցիք ձեր ականջները, աչքերն ու բերանները՝ իրենց լափամանից ձեր առջեւ նետված լափելիքի դիմաց»,- զուսպ, առանց պաթոսի, դիմում է հանդիսատեսին: Դերասանն իրեն հատուկ ինտելիգենտ ներկայությամբ բեմում՝ ներկաներին մղում է խորհելու, դեպի իրենց ներսը նայելու եւ ապա «քավում է» բոլորի մեղքերը՝ նրանց փոխարեն եւս: «Դատարանը որոշեց սույն չորս ազգադավներին դատապարտել մահապատժի: Դատավճիռն ի կատար կածվի անմիջապես»:
Մինչ այս կարեւոր ու առանցքային իրադարձությունը՝ Մտավորականը հասարակությանն ազատում է նաեւ կաշառակեր ոստիկանից, ռաբիս լսող, տգետ, դիմացինի ազատություններն ու իրավունքները չհարգող, բարեկիրթ հասարակությանը հեգնող խավից՝ նրանց գնդակահարելով ուղիղ իր տան պատուհանից: Ապա պատկառելի գումար փոխանցելով մանկատանը՝ տիկին տնօրենին զանգով խոստանում է սպանել, եթե մի կոպեկ անգամ յուրացնի այդ գումարից: Իհարկե, ընտրված մեթոդը՝ սպանություն, կարծես հակասության մեջ է մտնում Մտավորականի բարձրացրած բարոյական կատեգորիաների հետ՝ ազնվություն, արդարություն, հայրենասիրություն: Բարոյակա՞ն է սպանելը, պատասխանը մեկն է՝ ո՛չ, իսկ բարոյակա՞ն է, օրինակ, պատերազմի դաշտում սպանելը, հանուն հայրենիքի՝ այո՛, ուրեմն բարոյակա՞ն է հայրենիքդ ներսից թշնամուն հանձնողներին ոչնչացնելը. հանդիսատեսի արձագանքը միանշանակ է. նա ինքնաբուխ ծափահարում է մեղսավորներին մահվան դատապարտելու որոշմանը: Սակայն, այսպիսով, բարոյական կատեգորիաների կրողը՝ արտիստը, արդյոք չի՞ վերածվում ոճրագործի: Այստեղ շեքսպիրյան ճշմարտություններն են գլուխ բարձրացնում… ոճրագո՞րծ էր Համլետը, երբ հոր արդար վրեժն էր լուծում: Արտիստն անմիջապես ավելացնում է. «…նույնիսկ բացարձակ կատարելության հասցված սպանությունը չի կարող համարվել արվեստ մի շատ պարզ պատճառով, արվեստի հիմքում ընկած է Արարումը, այլ ոչ ոչնչացումը»: Իսկ բեմում արվեստագետն է, որն սպանում է «արվեստով», նաեւ՝ գեղագիտորեն. սպանությունը անտիկ հույների օրինակով կատարում է բեմից դուրս՝ կուլիսներում: Անգամ այդ պահին երաժշտություն է միացնում՝ բեմի էսթետիկան չխախտելու ու ճիվաղների՝ սենյակից լսվող ոռնոցներն ու աղաղակը խլացնելու նպատակով: Հաշվեհարդարից հետո, սակայն, նա բեմառաջք է գալիս նատուրալիստական կերպարանքով՝ երկիրը ծախածների, երկրի ողնաշարը կոտրածերի արյան մեջ ոտքից գլուխ թաթախված: Պարզ է, որ կատարվածն այլաբանություն է, որ ակտը ոչ թե անձերին ոչնչացնելու հորդոր, այլ հասարակական արատներն արմատախիլ անելու մասին է: Արտիստի ձեռքով կատարված արդար դատը շատերի երազանքն է:
Գրոտեսկային է նաեւ տեսարանը, երբ մսագործի գոգնոցն անշտապ հագնելով՝ հերոսը ձեռքն է առնում կացինը, որ անձամբ գործի անցնի: Բեմում գրեթե ոչինչ չկա՝ մի սեղան, մի հեռախոս, մի պայմանական դուռ ու պատուհան: Դատարկ բեմ է, որտեղ գերիշխում է արտիստի «ոչ արտիստիկ», «առանց խաղի», առինքնող ներկայությունը եւ ասես մեզ հիշեցնում է, որ այս ամենը հորինվածք չէ: Մտավորականն էլ կողքից մեկը չէ, նա հենց այս ամենը սեփական մաշկի վրա վերապրած, պատերազմին մասնակից, երկրի ճակատագրով մտահոգ քաղաքացին է:
Քսաներորդ դարի 20-30-ական թվականներին Եվրոպայում ձեւավորվեց քաղաքական, փաստագրական թատրոնը, որն իր ժամանակի քաղաքական, սոցիալական, հանրային երեւույթները բեմ բերեց: Ամերիկյան «Կենդանի թերթերը», Գերմանիայում Էրվին Պիսկատորը, Պետեր Վայսը, ապա՝ Բերթոլթ Բրեխթը եւ այլք թատրոնը համարեցին քաղաքական պրոպագանդայի հարթակ, մտավոր անհանգստության վայր, որտեղ կայանում էր կենդանի երկխոսություն հանդիսատեսի ու դերասանի միջեւ, հաճախ՝ փաստական նյութի հիման վրա: Քաղաքական դրաման եւ թատրոնը եկան խոսելու համաշխարհային պատերազմների արհավիրքների, ֆաշիզմի հանցանքների, ջրածնային ռումբի ստեղծման եւ այլ ոճիրների դատավարությունները բեմ բերելու լեզվով: Երեւույթը հետագա տասնամյակներում վերածնվեց ու փոխաձեւվեց՝ տարբեր եվրոպական հասարակություններում:
Հայ բեմում, սակայն, քաղաքական թատրոնի ժանրը որպես թատերական մտածողության ձեւ ու տեսակ չձեւավորվեց, 1990-ականներին իր որոշ դրսեւորումներն ունեցավ կոմերցիոն բեմում՝ բավական ցածր, գեղարվեստականից դուրս եւ կենցաղային մակարդակով: Ընդհանուր հայացք նետելով ներկայիս իրավիճակին՝ դարձյալ հայտնաբերում ենք, որ հայ թատրոնը, միայն որոշ բացառություններով, գերադասում է դիմել դասականներին, սակայն քչերը համարձակություն ունեն մեր իրականությունը բեմ բերելու: Ազգային բնավորությո՞ւն է, ժամանակից միշտ ուշանալու մեր սովորությո՞ւնը, իսկ գուցե քաղաքացիական դեմք ու կերպար չունենալու պարզ փա՞ստ: «Գոյ»-ն այս առումով եւս եզակի է (այստեղ հարկ է նշել, որ թատրոնի խաղացանկում են թե՛ Պետեր Վայսի, թե՛ Բրեխթի դրամաներից, ինչպես նաեւ՝ թատրոնի նոր ներկայացումներից է «Գարեգին Նժդեհ. Իրական առասպել» պատմական հետազոտություն, փաստագրական ներկայացումը):
Տպավորիչ է սպանդն իրականացնելուց հետո բեմառաջքի աստիճաններին նստած Սամսոն Ստեփանյանի համլետյան հայտնի մենախոսության ընթերցումը՝ մտերմիկ, ներքին կենտրոնացմամբ, հազիվ լսելի ձայնով. իմաստավորված է ամեն բառը, առանց վերամբարձ շեշտերի: Թվում է, թե նա զրուցում է հանդիսատեսի հետ՝ «ո՞րն է հոգեպես ավելի ազնիվ, տանել գոռ բախտի պարսաքարերը եւ սլաքները, թե՞ զենք վերցնել ցավ ու վշտերի մի ծովի ընդդեմ….»: Դահլիճից հանկարծ լսվում է հանդիսատեսներից մեկի ինքնաբուխ պատասխանը՝ զենք վերցնել: Ուրեմն, զրույցը հանդիսատեսի հետ կայացել է: Վայրկյաններ անց երեւում է Մտավորականի կրծքավանդակին ուղղված հրազենի կարմիր նշանակետ- լույսը, եւ մի պահ շփոթմունքի մեջ գցում ներկաներին: Մտավորականն ընկնում է՝ Շեքսպիրի 66-րդ սոնետի՝ ասես անհունությունից հնչող տողերի ներքո. «Կանչում եմ մահ ու անդորր: Անտանելի է տեսնել արժանավոր էակին որպես թափառ մուրացկան….»:
Հանդիսատեսի շարքերում շատ են մտավորականները, ներկայացումից հետո դժվար է միմյանց ասելու խոսքեր գտնելը: Ներկայացման ուղերձը պարզ է, այնքան բարոյալքված ժամանակներում ենք ապրում, որ «ավգյան ախոռները» մաքրելու, դատելու ու վճիռ կայացնելու գործը Մտավորականի ուսերին է դրված:
Ավարտին Սամսոն Ստեփանյանից փորձում եմ ճշտել, թե ե՞րբ է հաջորդ ներկայացումը, պարզվում է՝ այլեւս չի խաղալու: Մեկ անգամ կայացած խաղ-ակցիա էր. ովքեր ներկա եղան՝ պատգամի կրողներն են: Հանդիսատեսի առաջարկին՝ «Ոճրագործ մտավորականը» խաղալ տարբեր մարզերում, արտիստը մտացրիվ պատասխանում է՝ ինձ հանդիսասրահից սպանեցին: Արդյո՞ք սա շարունակությունը չէ այն մտքի, թե հանցավորներին մենք ծնեցինք մեր միջից, եւ այսօր նրանք նաեւ Միտքը սպանողները դարձան: Հետո դուրս է գալիս թատրոնից՝ դեմքից ու հագուստից կարմիր ներկը լիովին չմաքրած. քիչ առաջ կյանքն էր բեմում, այժմ՝ բեմն է մխրճվել իրականության մեջ, ու անէացել է սահմանը…
Հ.Գ. – Անդրադառնալով թատրոնի ներկայիս վիճակին՝ հիշեցնեմ, որ այժմ «Գոյ» թատրոնը դատի է տվել կառավարությանը: Չնայած սրան, թատրոնում ակտիվ ընթանում են ներկայացումները, վերջին ամսում՝ բաց դռներով, անվճար: Իրադարձությունների մանրամասները չեմ ներկայացնի, ընթերցողը կարող է «Գոյ»-ի քայլերին ծանոթանալ՝ թատրոնի սոցիալական ցանցերի հրապարակումներին հետեւելով: Ասեմ միայն, որ քաղաքական գործիչների հորինած վատ «թատրոնը» մուտք է գործել թատրոն, բայց պրոֆեսիոնալների ֆոնին չափից շատ է ընդգծվում նրանց խաղի դիլետանտիզմն ու սուտը, նրանք ամենաշատը կարող են հավակնել «քաղաքական թատրոնի» նյութ դառնալու բեմից: Ի դեպ, «Գոյ»-ի հետ վերջին ամիսներին տեղի ունեցածը գրի առնելու դեպքում չափազանց հետաքրքրական մի վավերագրական դրամայի ու ներկայացման նյութ կլինի, հուսանք՝ դա էլ հաջորդիվ… եւ անշուշտ՝ դրական ելքով: Ավելացնենք նաեւ, որ Սամսոն Ստեփանյանը թատրոնի անձնակազմից միակն է, որը չի ստորագրել կառավարությանը դատի տալու դիմումը, քանի որ, ռեժիսորի խոսքով, ինքը չի հավատում մեր երկրի արդարադատությանը, հենց այս համոզմունքից էլ ծնվել է նոր ներկայացումը:
ԱՆՈՒՇ ԱՍԼԻԲԵԿՅԱՆ
