ՆԱՄԱԿՆԵՐ ԵՐԿՐԻՑ

Ինձ պատահած գրական փորձանքի մասին

Բէյրութում եղած ժամանակս Մեսրոպ վարդապետ Հայունին (Թօփալեան) ինձ նուիրեց իր նոր գիրքը: Հսկայ, ծաւալուն գիրք էր եւ կոչւում էր «Դանիէլ Վարուժան՝ հոգեկանութեան ծիրէն ներս»: Գիրքը ձեռքս առի եւ մնացի զարմացած. գիրքը, իր ծաւալին համեմատ, մօտ հազար երկու հարիւր էջ, աւելի ստոյգ՝ 1184 էջ, չափազանց թեթեւ էր, թեթեւ, ինչպէս 118 էջանոց գիրքը: Ըստ երեւոյթին, թուղթը շատ ընտիր էր, բարակ ու թեթեւ: Ես հեղինակին ծանօթ էի «Կամար» ամսագրում իր մի քանի հրապարակումներից, բոլորը՝ Դանիէլ Վարուժանի մասին: Անձամբ էլ ճանաչում էի. առիթ ունեցել էի ծանօթանալու: Հայունին գիրքը ինձ նուիրեց Անթիլիասում վերադարձիս նախօրէին: Նուիրեց, հաւանաբար մտածելով կամ յոյս ունենալով, թէ չեմ կարդալու: Բայց ես գիրքը, իհարկէ, բերեցի հետս եւ, իհարկէ, կարդացի: Ես դեռ Բէյրութում հեղինակին ասացի, որ անպայման կարդալու եմ եւ, եթէ ասելիք ունենամ, մի բան կը գրեմ:

Կարդացի եւ ասելիք ունեցայ:

Ինձ նախ զարմացրեց գրքի խորագիրը՝ «Դանիէլ Վարուժանը՝ հոգեկանութեան ծիրէն ներս»: Երբ նւիրում էր, հեղինակը նախազգուշացրե՞ց, թէ՞ ուղղորդեց ինձ՝ «Գրականութեան մասին չէ, հոգեկանութեան մասին է: Ես իր հոգեկանութիւնը դիտարկած եմ»: Ի՞նչ է հոգեկանութիւնը, ես այդպէս էլ չհասկացայ: Այս «հոգեկանութիւն»ը արդեօ՞ք spiritualisme-ն է: Եթէ «հոգեկանութիւն» ասելով հասկանում ենք մարդու ներաշխարհը, ապա իսկական գրողը կարո՞ղ է լինել, լինո՞ւմ է հոգեկանութիւնից դուրս կամ ներս: Կարծում եմ՝ այդպէս դատելը, մեղմ, շատ մեղմ ասած, եթէ ուրիշ բառ չգործածեմ, առնուազն ճիշդ չէ:

Գիրքը բացեցի, սկսեցի կարդալ, եւ ամէն ինչ հասկանալի դարձաւ:

Գիրքը բացեցի,- մենք սովոր չենք նման գրքերի,- եւ տեսայ կաթողիկէ հոգեւորականների լուսանկարներ ու կաթողիկէ վարդապետի ընդարձակ ողջոյն: Կարծես դա հայ մեծ բանաստեղծին նուիրուած գիրք չլինէր, այլ՝ կաթողիկէ վարդապետութեան քարոզչութիւն: Եւ իրօք, հսկայածաւալ շարադրանքն իր խորքում, հնարաւոր բոլոր ձեւերով ու արտայայտչամիջոցներով, կաթողիկէութեան քարոզ է ու քարոզարան: Խե՜ղճ Դանիէլ Վարուժան: Ես մտածեցի՝ միգուցէ մե՞նք էլ, ասենք, Խաչատուր Աբովեանին նուիրուած որեւէ ուսումնասիրութիւնը դարձնենք Հայ առաքելական եկեղեցու քարոզչութիւն: Բայց դա շատ ծիծաղելի կը լինէր եւ զաւեշտական: Բարեբախտաբար Հայաստանում որեւէ մէկի մտքով նման,- բառը բաց եմ թողնում,- բան չի անցել, չի անցնում եւ չի էլ անցնի:

Գիրքը նուիրելիս Մեսրոպ Հայունին, կարծես թէ՝ ի միջի այլոց, բայց նկատելի պարծանքով, ասաց, որ,- եթէ ճիշդ եմ յիշում,- չորս հազար չորս ծանօթագրութիւն ունի: Ճշմարիտն ասած, այդ ծանօթագրութիւնների մեծ մասը կարող էր չլինել, մի զգալի մասն էլ կաթողիկէ վարդապետութեան քօղարկուած քարոզ է:

Ես հազար երկու հարիւր էջը այստեղ չեմ կարող ներկայացնել, բայց մի քանի հանգամանք պէտք է արձանագրեմ:

Առաջինը. նկատելի է, որ աշխատութեան մէջ ներառուած է երեւանեան երեք հատորով ողջ հրատարակութիւնը: Յամենայն դէպս, եթէ ոչ կատարելապէս ամբողջութեամբ, ապա մեծագոյն մասով: Յետոյ էլ ասում է՝ գրականագիտութիւն չէ, հոգեկանութեան մասին է:

Արժէքաւոր եմ համարում Դանիէլ Վարուժանի շուրջ ստեղծուած գրականութեան իր կազմած ցանկը: Եթէ մէկ-երկու աշխատութիւն Հայունին չի տեսել, ինչպէս օրինակ՝ Խաչատուր Վարդանեանի «Դանիէլ Վարուժանը եւ «գրական հեթանոսութիւնը» (2006) կամ Գրիգոր Պըլտեանի «Հայկական ֆուտուրիզմ»ը, ինքը ազնւօրէն ասում է դա: Իմ գոհունակութիւնը այստեղ վերջանում, աւարտւում է:

Իր այսպէս կոչուած գրականագիտութեանը հնար չկայ անդրադառնալու, դրա համար իր գրքի ծաւալին համեմատ ծաւալ է հարկաւոր:

Բայց ուշագրաւ է, որ Մեսրոպ Հայունին տասնեակ էջերով «մշակում է» Ֆրիդրիխ Նիցչէին, իր գրականութիւնն ու իր փիլիսոփայութիւնը եւ ուսուցողական դասեր է տալիս գերմանացուն: Վստահ եմ, որ եթէ Նիցչէն ողջ լինէր, սիրով կը դառնար Հայունիի աշակերտը, եթէ, իհարկէ, Հայունին Նիցչէին արժանացնէր իր աշակերտը լինելու պատուին:

Հայունին չի խնայում նաեւ նշանաւոր բանաստեղծներին ու գրողներին՝ Լեկոնտ դը Լիլին, Պօլ Վեռլենին, Արթիւր Ռեմբոյին, Մորիս Մետերլինկին, Պօլ Կլոդելին…

Մեսրոպ Հայունիի գիրքը անսովոր ժանրի գիրք է: Գրութեան այդ տեսակը տարածուած էր Սովետական Հայաստանում: Յօդուած եւ կամ գիրք էին գրում մէկի մասին, բայց շարադրանքը ուղղում էին միւսի դէմ: Այսպէս, Գուրգէն Մահարին յօդուած էր գրում Վահագն Դաւթեանի «…Բայց ծնուեցի» պոէմի մասին՝ ընդդէմ Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն» պոէմի: Մի խաւարամած «գրականագէտ», Ալմաստ Զաքարեան անունով, երեք հատորով «աշխատութիւն» է գրել Եղիշէ Չարենցի մասին. իբրեւ գրականագիտութիւն այն ցնդաբանութիւն է, բարբաջանք եւ բանդագուշանք: Եւ այդ երեք հատորը ուղղուած է Կոստան Զարեանի դէմ: Մեսրոպ Հայունին գնում է նոյն ճանապարհով: Իր աշխատութեան երկու հարիւր էջից աւելին ուղղուած է Գրիգոր Պըլտեանի դէմ: Անարգական բառերի պակաս Հայունին չունի՝ «կը ժպրհի», «ոչնչասաց վերլուծութիւններ» եւ այլն, եւ այլն: Ես չգիտէի, որ Դանիէլ Վարուժանի հոգեկանութիւնը ցոյց տալը Գրիգոր Պըլտեանի դէմ իր թղթէ սուրը ճօճելն է:

Դատելով, թէ սովետահայ, այո՜, մարքսիստաբար ու լենինօրէն սովետահայ, ի՞նչ գրականագէտներից է մէջբերումներ անում Մեսրոպ Հայունին, ո՞ւմ եւ ինչե՞ր է մատնացոյց անում, ո՞ւմ վրայ է յենւում, Գրիգոր Պըլտեանը իրեն պէտք է լաւ զգայ, որ դրանց շարքի մէջ չէ: Հայունին այդ շարքի արժանաւոր ու պատուաւոր անդամն է:
Մեսրոպ Հայունիի շարադրանքը արտառոց է նաեւ այլ առումով: Ահա մէկ-երկու նմոյշ իր շողշողուն գրականագիտական շարադրանքից.

«Դ. Վարուժան մարեմահաւատին խոր համոզումը յստակ է, չի խաղար միտքերով եւ չի ծամածռեր բառերը:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը բուժուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը քաղցրանայ:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը վերանորոգուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը մաքրափայլի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը բուրումնաւէտի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը գեղեցկանայ:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կ առուգանայ:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը թարմանայ:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը շտկուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը հրակերպուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը բիւրապատկուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կը ներդաշնակուի:

Հրաշքին Աղբիւրէն խմողը կ անդորրանայ:

Բուժողը Մարիամ Տիրամայրն է:

Վերանորոգողը Մարիամ Միջնորդն է:

Մաքրողը Մարիամ Շուշանն է:

Բուրումնացնողը Մարիամ Վարդն է:

Գեղեցկացնողը Մարիամ Կոյսն է:

Առուգացնողը Մարիամ Սրտաբանն է:

Թարմացնողը Մարիամ Սիրաճանաչն է:

Շտկողը Մարիամ Մարդամայրն է:

Հրակերտողը Մարիամ Լուսամայրն է:

Բիւրացնողը Մարիամ Հրաշամայրն է:

Ներդաշնակողը Մարիամ Անդորրամայրն է»:

Կամ թէ՝

«Ի՜նչ խանդաղատանք:

Ի՜նչ գորով:

Ի՜նչ հոգատարութիւն:

Ի՜նչ սէր:

Ի՜նչ փափկանկատում:

Ի՜նչ թռիչք:

Ի՜նչ փոխաբերութիւն:

Ի՜նչ նուիրում:

Ի՜նչ որդիականութիւն:

Ի՜նչ յարգանք:

Ի՜նչ հայկականութիւն:

Ի՜նչ խնդրանք:

Ի՜նչ բնականութիւն:

Ի՜նչ մտածում:

Ի՜նչ ուշադրութիւն:

Ի՜նչ հարազատութիւն:

Ի՜նչ թովչանք:

Ի՜նչ անհատականութիւն:

Ի՜նչ խորհելակերպ:

Ի՜նչ գութ:

Ի՜նչ գուրգուրանք:

Ի՜նչ սխրանք:

Ի՜նչ ինքնամոռացում:

Ի՜նչ լոյս:

Ի՜նչ պատարագ»:

Հեղինակային նման զեղումները տասնեակ ու տասնեակ էջերով են:

Ես դեռ չեմ խօսում շատ կոպիտ վրիպումների մասին: Միայն մէկ օրինակ: 510-րդ էջում տպագրուած է մի լուսանկար, որի մակագրութեան մէջ, ի միջի այլոց, մատնանշւում են Դանիէլ Վարուժանը, Յովհաննէս Թումանեանը եւ Վահրամ Փափազեանը: Սո՛ւտ է, կեղծի՛ք: Այդ լուսանկարում ո՛չ Վարուժանը կայ, ո՛չ Թումանեանը եւ ո՛չ Վահրամ Փափազեանը: Այդ լուսանկարը քանիցս տպագրուել է, եւ լուսանկարի անձինք ճշտօրէն անուանուել են:

Ի վերջոյ, ի՞նչ է ասում Մեսրոպ Հայունին իր վիթխարածաւալ շարադրանքով: Եթէ այդ ծաւալից հանենք Վարուժանի երեք հատորը, հանենք այլ հեղինակներից արուած անթիւ-անհամար ծաւալուն մէջբերումները, հանենք իր կրօնական քարոզները, հանենք Նիցչէին, Գրիգոր Պըլտեանին եւ այլոց նպատակասլաց ձեւով այպանող տասնեակ ու տասնեակ էջերը, կը մնայ Մեսրոպ Հայունիի բուն ասելիքը.
Դանիէլ Վարուժանը խորունկ ու խորապէս կաթողիկէ անձնաւորութիւն է, Դանիէլ Վարուժանը խորապէս Յիսուսապաշտ է եւ Մարիամապաշտ է:

Միակ ճշմարիտ կրօնը կաթողիկէ վարդապետութիւնն է, եւ ճիշդ կը լինի, որ ամէն մի ընթերցող, ամէն մի մարդ ընդունի կաթողիկէ հաւատքը:

Նման վերաբերմունքը մեծ բանաստեղծին՝ պարզապէս վանող է, եւ ես, անկեղծ ասած, բարոյական ցաւ զգացի… Ես հիմա հասկացայ, թէ հսկայածաւալ գիրքը ինչո՞ւ էր այդքան թեթեւ: Որովհետեւ բովանդակութիւնն էր թեթեւ. գիրքը գրեթէ սնամէջ էր:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՏԷՐ-ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ