«Կանգնած է մայրը վշտագին» միջնադարյան կաթոլիկական պոեմը՝ լատիներենով, հոգեւոր նվիրում է Միածին որդու խաչելության առջեւ վշտահար եւ հուսաբեկ Աստվածամորը: Ֆրանցիսկյան միաբանության ներկայացուցիչ բանաստեղծ Յակոբո դա Տոդիին վերագրվող «Ստաբաթ մատերը» մեղեդավորվել եւ 14-րդ դարից սկսյալ կատարվել է «Տիրամոր յոթ վշտերը» եկեղեցական տոնին, հետագայում նաեւ՝ Ավագ Ուրբաթին: 15-րդ դարից համանուն ստեղծագործությունների հեղինակներ են դարձել Ժոսքեն Դեպրեն, Պալեստրինան, Պերգոլեզին, Ռոսինին, Վերդին, Սկարլատին, Հայդնը, Շուբերտը, Դվորժակը, Շիմանովսկին, Պուլենկը, Պենդերեցկին, այլք: Եվ ահա միջնադարյան տեքստը նյութ է դարձել մի նոր հոգեւոր երաժշտական ծավալուն երկի համար, եւ այն հեղինակել է կոմպոզիտոր Դավիթ Հալաջյանը: Նրա 60-ամյա հոբելյանն այս տարի նշանավորվեց Երեւանում իր հոգեւոր ստեղծագործությունների կատարմամբ: Ամիսներ առաջ Կոմիտասի անվ. կամերային երաժշտության տանը հնչեց նրա «Լույսի մեսսա» մեծակտավ երկը, որ գրել է 1994 թ.-ին, եւ հեղինակի վկայությամբ` 2022-ին պատարագի վաթսուներորդ կատարումն էր՝ այդ անգամ՝ սոպարնո Ռուզան Մանթաշյանի եւ բարիտոն Գուրգեն Բավեյանի մասնակցությամբ:
Կոմպոզիտոր, խմբավար, ներկայումս Շվեյցարիայում ապրող եւ ստեղծագործող Դավիթ Հալաջյանը ծնվել է Երեւանում, ուսանել Ռ. Մելիքյանի անվ. երաժշտական ուսումնարանում, ապա եւ՝ Երեւանի Կոմիտասի անվ. պետական կոնսերվատորիայում՝ որպես ուսուցիչներ ունենալով Էդգար Հովհաննիսյանին, Ավետ Տերտերյանին, Հակոբ Ոսկանյանին: Ուսումը շարունակել է Բազելի երաժշտական ակադեմիայում, Ցյուրիխի կոնսերվատորիայում: Նրա լավագույն ստեղծագործությունների շարքում են թավջութակի եւ դաշնամուրի համար գրված սոնատը, լարային կվարտետները, «Մեսրոպ Մաշտոց» կանտատը, ջութակի կոնցերտը, «Մարդկության վտարումը» երգչախմբի եւ դուդուկի համար, «Մաշտոցի շարականը» սոպրանոյի եւ լարային նվագախմբի համար, «Շեքսպիրի սոնետների» երկշարքը՝ երգչախմբի համար, հայ բանաստեղծների խոսքերով գրված գործերը:
«Տեքստի ու երաժշտության կատարյալ ներդաշնակության, երաժշտական պատկերների աննկարագրելի հարստության, նրբագույն, գերնրբագույն աշխատանքի, անծայրածիր խորքերի ու զգացմունքայնության փառահեղ օրինակ է Ռուբեն Սեւակի բանաստեղծությունների վրա գրված՝ Դավիթ Հալաջյանի «Սիրոյ եւ մահուան երգեր» խմբերգային շարքը: Տասը տարի երգում եմ, ու ամեն անգամ նույն հուզմունքն ու նույն զգացողությունները՝ առանց մաշվելու ու միշտ թարմ ու նոր»,- կոմպոզիտորին տրված գնահատականներից մեկն է «Սաղմոսերգու» հոգեւոր արական երգչախմբի հիմնադիր, գեղ. ղեկավար եւ խմբավար Վահե Բեգոյանի գրառումը: Դ. Հալաջյանի ստեղծագործության բարձր գնահատանքն են «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը, «Մովսես Խորենացի» մեդալը, ՀՀ մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալը, ինչպես նաեւ շաբաթներ առաջ Հայաստանի կոմպոզիտորների միության 90-ամյակի առթիվ ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության՝ կոմպոզիտորին հանձնած Ոսկե մեդալը:
«Մատեր Դոլորոզա»-ն գրվել է վերջերս՝ որպես արձագանք հայ ժողովրդի՝ մեր օրերում ապրած տառապանքի, կորուստների՝ չմնալով զուտ հոգեւոր երաժշտության սահմաններում, այլ բովանդակությամբ աշխարհականացած, եւ դա հենց այդպես էլ ընկալվեց երեւանյան հանդիսականի կողմից: Երկը կատարվեց նվագախմբային եւ երգչախմբային «հագեցած» կազմով՝ Հայաստանի պետական կամերային նվագախումբ (գեղ.ղեկավար եւ գլխավոր դիրիժոր՝ Վահան Մարտիրոսյան), Հայաստանի պետական կամերային երգչախումբ (գեղ. ղեկավար եւ գլխավոր դիրիժոր՝ Ռոբերտ Մլքեյան), Երեւանի պետական կամերային երգչախումբ (գեղ.ղեկավար եւ խմբավար՝ Քրիստինա Ոսկանյան), շվեյցարական «Ակուսմա» կամերային երգչախումբը (գեղ.ղեկավար եւ դիրիժոր՝ Դ. Հալաջյան): Շվեյցարիայից հրավիրյալ երաժիշներն էին սաքսոֆոնահար Ռեմո Շնիդերը, դաշնակահար Անահիտ Տեր-Տաճատյանը եւ թմբկահար Արսեն Տեր-Տաճատյանը: Համերգին դիրիժորական վահանակի մոտ էր հեղինակը՝ Դ. Հալաջյանը:
«Մա՛յր, սիրո՛ աղբյուր, ես զգում եմ ցավիդ զորությունը, արտոնի՜ր ինձ ցավակից լինել քեզ» տողերում ոչ միայն ողբերգության արձանագրում կա, այլ նաեւ դարման անելու, վիշտը մեղմելու ձգտում, լույս բերելու, լույսին հասնելու ձգտում: Դավիթ Հալաջյանն ընդգծում է՝ լու՛յս կա այս ստեղծագործության մեջ: Ողբերգության ժանրի ստեղծագործության ինը բաժիններում մեղեդիական կառույցի զանազանակերպ զարգացումներով՝ մեղմ ընթացքից մինչեւ դրամատիկ ծայրահեղ լարվածություն, երգչական ձայների՝ գնալով ընդգծուն, խիտ-գունային բաշխումներով՝ մե՛կ երգչախմբերի արական կազմերի կատարմամբ, ապա եւ կանանց վշտերգերով, որոնք սահունորեն անցնում են երեք երգչախմբերի հզոր երգեցողությանը, հաղորդվում է որդեկորույս մոր անդնդախոր ապրումը, որ միջնադարյան տեքստից վերածվում է մերօրյա կենդանի զգացմունքների վերծանության.
«Սու՛րբ մայր, օգնիր ամոքել խաչյալների վերքերը, իմ սիրտն ուժեղ է…»:
Մեղեդիական նույնական հարթության վրա ձայնային բազմազան կառույցներով բարդ առ բարդ խորացվում է ողբերգականությունը, միաժամանակ խոսվում է Որդուն պատճառած ցավը կիսելու, ասել է, թե՝ այդ կերպ ներքուստ մաքրագործվելու մասին՝ «Ո՜վ, կույսերի՛ կույս, թող որ կրեմ, զգամ, մտրակների պատճառած ցավը»: Հարաշարի՝ մեղեդիական մոտիվի, դարձվածքների տարբեր աստիճանների վրա փոփոխվող կրկնությամբ զարգանում է երաժշտական միտքը, որը բերում է լարվածության վերընթաց աճի՝ ի վերջո հանգեցնելով հանգուցալուծման: Դա ցավի միջոցով ապաքինումն է, սա ապաշխարությունն է, որի միջոցով ընթանում են դեպի մաքրագործում, դեպի լույս. «Դատաստանի օրը պաշտպանիր ինձ, ո՜վ կույս շնորհալի: Երբ մարմինս մեռնի, թեւակցիր, որ հոգիս դրախտում հայտնվի». վերջին երկու՝ ութերորդ, հատկապես իններոդ մասերում երգչախմբային կատարման եւ հրավիրյալ երգչուհի շվեյցարուհի Գունհիլդ Ալսվիկ սոպրանոյի վշտի միգամածությունը սահունորեն ցրվում է լուսաշողով. այդ հուսաշողով է պսակվում Դավիթ Հալաջյանի «Ստաբաթ Դոլորոզան»:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
