Գուսան Շահենի ծննդյան 115-ամյակը նշվեց «Տաղարանի» համերգով
«Յոթ Վերք» եկեղեցում պատարագ էր. պատարագչին ձայնակցում էր Լենինականի ամերիկյան մանկատան երգեցիկ սաներից կազմված երգչախումբը: Հավատավորների ամբոխի միջից հանկարծ լսվեց տալվորիկցի Զմրուխտի ձայնը՝ «Շահե՜նս է»: Մայրը գտել էր իր որդուն: Թուրքական ջարդերից մահապուրծ, ծնողներին կորցրած՝ Շահեն Սարգսյանը՝ մշեցի Եղիազարի որդին, իր ծննդավայր Խնուսից երկար ճանապարհ էր կտրել, մինչեւ իր մորը գտնելը… Զմրուխտը նույն գիշեր կաշառեց մանկատան պահակին եւ փախցրեց իր մանկահասակ զավակին, որին հաջորդ օրն այլ որբերի խմբի հետ պետք է Ամերիկա տեղափոխեին: Եվ հայոց համար փրկեց ապագա գուսանին: Դրանից տարիներ անց, երբ արդեն իր արվեստով եւ զորեղ ձայնով հայտնի Շահենը սովորում էր Երեւանի կոնսերվատորիայի վոկալ բաժնում, Թաթուլ Ալթունյանի պնդմամբ կիսատ թողեց կրթությունը, քանի որ, ոնց Ալթունյանն էր կարծում, կոնսերվատորիական կրթությունը նրան տանում էր դեպի օպերային երգեցողություն: Այսպիսով, գուցե թե հայությունը կորցրեց ապագա հայ Շալյապինին, բայց մեզ համար պահպանեց մեծ գուսանին՝ աննման երգերի հեղինակին, որի մասին բանաստեղծ Ռոլանդ Շառոյանն ասել է՝ «գուսանական արվեստի վերջին մոհիկանը»:
Եվ ահա գուսան Շահենի 115-ամյակն առիթ էր նորովի անդրադառնալու իր արվեստին: Հատուկ հոբելյանական համերգի համար Հնագույն երաժշտության «Տաղարան» համույթի գեղ. ղեկավար եւ դիրիժոր Սեդրակ Երկանյանի ձեռամբ գործիքավորվեցին գուսանի տասը ստեղծագործություններ: Ինչպես համույթի երաժիշտներն են ասում, «այս անգամ էլ մաեստրոն նոր երգեր էր ծաղկեցրել»՝ բոլորն էլ առնված գուսան Շահենի արվեստի ընտրանուց՝ ժողովրդի կողմից սիրված եւ ընդունված, ամեն մեկը՝ իր ստեղծման պատմությամբ, զգացմունքների խտությամբ, մեղեդային կառույցի գեղեցկությամբ եւ մարդկային ապրումը հաղորդելու անմիջականությամբ: Նաեւ, որ ամենակարեւորն է, բուն հայկականությամբ, ինչի առնչությամբ Սեդրակ Երկանյանն ասել է. «Նա իր մեղեդին ժառանգել է մեր շարականագիրներից: Նրա հայացքից իսկ մեղեդի էր ծորում»:
Մաեստրոն իր երիտասարդական տարիներին հաճախ է հյուրընկալվել գուսան Շահենի տանը, նրա հիշողությունների մեջ գուսանը լռակյաց, բայց իր լռությամբ բազմախոս մարդ էր: Նրա բարության եւ ազնվության մասին գիտեին թե՛ հարազատները, թե՛ ընկեր-բարեկամները: Իսկ հոգում՝ իր բնօրրանից տարագրվածի հավերժական կարոտն էր ու վրեժխնդրության զգացումը: Ու երգերը սիրո մասին էին, խոսքերը՝ հայրենի բնությունից առնված պատկերավորությամբ, պարզ ու խորն: «Գուսան Շահենի խոսքը եւ երաժշտությունը որքա՜ն միաձույլ են, որքա՜ն հարազատ, որքա՜ն ազգային»,- ասել է Համո Սահյանը: Ասես Սահյանի միտքը շարունակելով՝ մեջբերենք նաեւ Ավետ Տերտերյանի գնահատականը. «Ինչ ազգի երգեր էլ տան քեզ կատարելու, միեւնույն է, քո կոկորդում հայկական են դառնում: Քո հոգու հնչունաշարը մերն է, եւ այդ է պատճառը, որ դու ինձ համար միակն ես»:
Հոբելյանական համերգի մեկնարկին ժողովրդական արտիստ գուսան Շահենի կյանքն ու գործը ներկայացրեց գուսանի դուստրը՝ Էլինար Շահենը: Նա, ինչպես իր հայրը, հիմնադրել է երգի-պարի համույթներ, ոչ միայն առաջնորդվել գուսանի դավանած արվեստային սկզբունքներով, այլեւ ուսումնասիրել եւ աշխատություններով ներկայացրել նրա կյանքի ուղին եւ ստեղծագործությունը: Նյութի խորագիտությամբ Էլինար Շահենն իր խոսքի սկզբում հանդիսականին բացատրեց գուսանական արվեստի սկզբնաղբյուրները. «Հայ աշուղական արվեստը սկզբնավորվել է հայ գուսանական արվեստի հիմքով: Դեռեւս պատմահայր Մովսես Խորենացին մեզ է թողել գուսանների եւ նրանց ստեղծագործությունների մասին մի շարք վկայություններ: Գուսաններն ապրել եւ ստեղծագործել են վաղ, միջին եւ ուշ միջնադարում: Դրա ապացույցն են տարբեր դարաշրջանների հայ կաթողիկոսների կոնդակները, որոնցով արգելվում էր նրանց մուտքը եկեղեցի, քանզի ժողովրդի մեջ քարոզում էին աշխարհիկ կյանքին վերաբերվող թեմաներ՝ երգերի, երգախառն պատմությունների տեսքով: Իմ խորին համոզմամբ, «Սասնա ծռեր» էպոսը գուսանների շնորհիվ է հասել մեզ: Աշուղները հայտնվեցին 14-15-րդ դարերում: Այս արվեստը մեզանում թափանցեց Արեւելքից, եւ հայ գուսաններին հետաքրքրեց այս նոր ուղղվածության տաղաչափությունը՝ իր ձեւերով եւ կանոններով: Գուսաններին միացան նաեւ տաղերգուները: Ի վերջո, աշուղական արվեստը հաղթեց եւ արդեն 19-րդ դարում լայն թափ ստացավ: Գուսանական արվեստից մեզ են հասել «Կարոս խաչ»-ը, «Մոկաց Միրզա»-ն, Ակնա եւ էպիկական բնույթի այլ երգեր, որոնք անհիմն համարվում են ժողովրդական: Մենք պետք է վեր հանենք եւ կորստից փրկենք գուսանական երգերը եւ հեղինակներին, որ Արեւելքին ապացուցենք՝ մենք, ահա՛, այսպիսի հզոր արվեստ ենք ունեցել, որի հիմքով ստեղծել ենք մեր աշուղական երգամտածելակերպը եւ ո՛չ ուղղակիորեն կրկնօրինակել հարեւան մուսուլմանական երկրներից ներթափանցված երաժշտական եւ բանահյուսության մտածելակերպը:
1946 թ.-ին, հայ արվեստագետների ջանքերով արվեստի վարչության պետ Հակոբ Խանջյանը որոշում կայացրեց աշուղներին վերանվանել գուսաններ՝ վերականգնելու գուսանական արվեստի փառքը եւ տարբերություն դնելու հարեւան երկրների արվեստի միջեւ»:
Ահա, այսպիսի նախաբանից հետո հնչեցին երգեր, որոնցից շատերի եղանակներն ու խոսքերն արդեն տասնամյակներ ոչ միայն բեմերից են հնչում, այլեւ ժողովրդի շուրթերին են, մեր տներում՝ բոլորից սիրված, միշտ հոգեհմա: Գուսան Շահենի գրած՝ ավելի քան հինգ հազար երգերից ընտրված տասն էլ բավական էին հաղորդելու նրա արվեստի անջինջ զորությունն ու գրավչությունը: «Զեփյուռի նման», «Անծանոթ սեր», «Անթառամ ծաղիկ», «Ուշ գիշեր է», «Շրթունք չկպչող», «Խռոված էր», «Սասնա ծուռ», «Բինգյոլ» երգերը մեներգերով կատարեցին Լուսինե Մարկոսյանը՝ կանացի – ապրված, խաղացկուն – արտիստիկ մեցցո-սոպրանոյով, Հովսեփ Նշանյանը՝ բոլորանվեր սիրերգակի հմայիչ – զգացմունքային բարիտոնով, Գալինա Ցոլակյանը՝ ջահել – զրնգուն, բարձրահունչ սոպրանոյի կենսուրախությամբ, Արամո Մամիկոնյանը՝ հազվագյուտ սիրուն տոնայնությամբ տենորի համոզչությամբ: «Գարնանաբեր ձնծաղիկ»-ը հնչեցրեց Գալնա Ցոլակյան – Արամո Մամիկոնյան զույգը՝ սիրահար սրտերի գեղջկական անսեթեւեթ երկխոսությամբ: Իսկ «Խորոտ ես» երգը Ս. Երկանյանը վերածել էր չորսի համերգության:
«Արմանք – զարմանք բան է, որ ընդամենը յոթ նոտայի տակ եկան մտան այդքան ելեւէջ ու պոռթկում եւ մարդկային հոգու այդքան փոթորիկ ու հեղեղ, սիրո նազանք ու երազի շշունջ: Իրավ, քո ժողովրդի Կաթնաղբյուրից, մանանայից են քո խաղն ու տաղը, քո երգերի համն ու հոտն ուրիշ է, Շահե՛ն»,- արձակագիր Զարզանդ Դարյանի այս խոսքերն ամենից սազականն են՝ ամփոփելու գուսան Շահենի հոբելյանական համերգից մեր տպավորությունը:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
