Հայկականությունը՝ երկանյանական մատուցմամբ

Հին հայկական հարսանեկան երգեր եւ պարեղանակներ ներկայացնող համերգով ամփոփվեց Հնագույն երաժշտության «Տաղարան» համույթի ամառային համերգաշրջանը:

Մաեստրո Սեդրակ Երկանյանի հեղինակային ձեռագիրը կրող մշակումները բազմիցս եմ ունկնդրել «Տաղարան»-ի համերգներին, եւ դրանք իրենց՝ հայկական ազգային երաժշտարվեստի ակունքներին հարազատությամբ, երաժշտական լուծումների եւ գործիքավորումների՝ բարձրարվեստ գեղանկարչությանը համազոր «գունաբաշխումներով», երգիչների ձայնաբաժինների իդեալական համադրումներով գերազանցել են մեկը մյուսին: Մաեստրոյի ստեղծած «Հարսանեկան» շարքերը, մշակած երգերն ու պարեղանակները դրանց շարքում են, ու թեեւ առաջին անգամ չէ, որ հանդիսականը լսում է երկանյանական մշակումները, բայց այս համերգը կարելի համարել՝ «Տաղարան»-ի գեղարվեստական ղեկավար եւ դիրիժոր Ս. Երկանյանի յուրահատուկ հեղինակային երեկոն, քանի որ հայկական բուն երաժշտարվեստի ողջ գեղեցկությունը, մաքուր հայկականությունը՝ մատուցված մերօրյա մշակմամբ, կրում էր հեղինակի երաժշտական մտածողությանը բնորոշ կնիքը: Իսկ եթե պարզորեն ձեւակերպելու լինենք, այս համերգն ուղղակի սքանչելի մի արար էր, որ ճաշակ է թելադրում, երաժշտական-գեղարվեստական նոր որակ ձեւավորում:

«Հարսանեկան» շարանների ստեղծումը զուտ ստեղծագործական պահանջ ու մղում չի եղել, այլ առաքելություն, որ պիտի ստանձներ մեկը, ով իրոք կորստյան մատնվող հայոց հոգեւոր գանձերը պեղելու, հղկելու մտահոգությունն ուներ, եւ ով օժտված էր դրանք նորովի մատուցելու շնորհով եւ սեփական տեսլականը կյանքի կոչելու զորությամբ:

«Լրիվ ստեղծագործական  վիճակի մեջ հայտնվեցի, երբ տարիներ առաջ սկսեցի անդրադառնալ մեր հարսանեկան երգերին,- պատմում է Ս. Երկանյանը:- Ինձ մտահոգում էր, թե ինչու՛ են մեր կյանքում անտեսված մեր հարսանեկան երգերն ու պարեղանակները: Ի՞նչն է պատճառը, որ մեր հանրությունը չգիտե: Օրինակ, մեր տներում, խնջույքներում անընդհատ «թաթայական» նվագներ են լսում, եւ մարդկանց հիշողությունից սկսում է դուրս մղվել, որ իրենք ունեն իրենց սեփական՝ հատուկ ա՛յդ նպատակով ստեղծված ժողովրդական երգեր ու պարեղանակներ: Ամեն մի դրվագի, ամեն ծեսի համար առանձին երգ կա:

Օրինակ, «Հրաժեշտի երգ», երբ աղջիկը հորական տանն է. վերջին երեկոն է, նա շրջապատված է իր հարազատներով, ընկերուհիներով, այդտեղից տղան պիտի գա, իրեն առնի տանի եկեղեցի: Կա «Հրաժեշտի երգ» ծես: Կա «Փեսի գովք», որն առանձին է երգվում, նաեւ գնալու, աղջկան ուզելու պահն է երգվում, երբ փեսայի կողմից մեկը սուր ճոճելով, գալիս են աղջկան տանելու. ողջը հի՜ն, հեթանոսական ժամանակներից է գալիս:

Հետո կա եկեղեցի գնալու մեղեդի: Ապա՝ բուն եկեղեցական ծիսականությունը՝ արդեն քարոզով, երգերով, շարականներով օրհնություն: Հարսանեկան պսակադրությունից հետո էլ գնում են խրախճանքի. կան այդ ուրախության երգերն ու նվագները, եւ գոնե այս վերջին հատվածը պիտի օգտագործել, մատուցել ժողովրդին, որ իմանա: Միայն Կոմիտասը 108 այսպիսի երգ է փրկել: Որոշներին անդրադարձել է եւ որպես խմբերգներ սարքել, իսկ մյուս մասն էլ մնացել է ձեռագրերում, ինչը հասել է մեզ: Ես արդեն ուշադրություն դարձրեցի թե՛ իր խմբերգային կառույցից հատվածներին, թե՛ նրանց՝ որոնք մնացել էին ձեռագիր վիճակում: Եվ ստեղծեցի առաջին եւ երկրորդ «Հարսանեկան» շարքերը: Առաջինն արեցի 2000 թ.-ին, իսկ մյուսը՝ երբ Երուսաղեմում էի»:

 «Հարսանեկան» շարքերի ստեղծման համար, բացի կոմիտասյան «աղբյուրից»,  այլ աղբյուրներ է՞լ հիմք են եղել»՝ հետաքրքվում եմ: Պարզվում է՝ Երոսաղեմի գրադարանից է թանկ նյութեր քաղել:

«Ցնծության մեջ էի, երբ Հովհան Մամիկոնյան պատմիչի մոտ հայտնաբերեցի հարսանեկան խրախճանքի հետ կապված մի հրաշալի տեսարան նկարագրող տողեր,- պատմում է մաեստրոն:- Այդ տողերը ես սարքեցի ռեչիտատիվային: Հեղինակային աշխատանք էր սա, այն ձեռնարկելիս՝ ինձ սկսեցի զգալ՝ որպես ստեղծագործող, այլ ոչ թե մշակող: Մանավանդ, այստեղ ամբողջ նյութն անծանոթ էր որեւէ մեկին:
Տեսե՛ք այս տողերը, որ ես եմ հավելել.

«Լսէք ժողովուրդ, տաղս ի վերայ խնամու,

Որ հասեալ է մեզ Հովհան Մամիկոնեան պատմագրի,

Որում «Պատմութիւն Տարօնից» է զուարճախաղ,

Վասն կոտորածն վարազաց…»:

Սա, հայտարարվում է՝ որպես խրախճանքի մուտք: Կերել-խմել են, իրար ահագին գովել, հիմա սկսվում է խնամու ձեռառնելոցին: Խաղ է, ուրախություն: Ծաղրանք-կատակ-երգեր են հնչում հարսանիքին.

«Ա՛յ, սեւ մորուք խնամի, մի լուծ կատու կտամ քեզ,

Քեզ մի կով տամ, պոչ չունի, հորթը փորում ոտ չունի…

Թանը թիով խառնեցին, շերեփով գոմ քերեցին,

Շամփրով գինի, գավաթով միս առնես ու գաս երդիկից:

Քեզ պետք չէ՝ առ, պետք է՝ մի կողմ շպրտիր:

Մեկը սեւ շունն է շալակել, մյուսը պանիրն է լերկ խուզել…

Ձին ծակեցին, պատը տարան,

Ծեր կտավն ու ութ կանգուն կով,

Հավը մսուր կապեցին,

Ծեր կտավն ու գոմեշներին թառեցրին…»:

Եվ այդպես շարունակ…»:

Հարսանեկան երգերի շարանի ավարտական մասն ամբողջությամբ ստեղծված է  պատմագիր Վահան Մամիկոնյանի պատմության այն հատվածի հիման վրա, որում նկարագրված է հարսանիք. խնամիները կատակ են անում, խնդում-ուրախություն է տիրում, այլաբանական, հումորային խոսք կիրառում: Մաեստորն այս հատվածի բանաստեղծական հատվածները երաժշտավորել է, եւ «Հարսանեկան» Ա շարանը, որ կառուցված է հնուց մեզ հասած ծիսական երգերի եւ պարեղանակների համադրված մշակումներից, ավարտվում է ամբողջապես հեղինակային գործով՝ սիմֆոնիզմի զգալի տարրերով, առավել ժամանակակից հնչողությամբ, որը վերջանում է սաքսոֆոնի հունչով՝ ջազային անսպասելի կարճատեւ ներդրմամբ, որն այնքան սահուն- համահունչ է ողջ՝ համարյա 40 րոպե տեւողությամբ գործին:

 «Պատմագրի տեքստերի վրա մեղեդիները հնարել եմ այնպես,- բացատրում է Ս. Երկանյանը,- որ զավեշտախաղը երգելով, պարելով կատարվի: Գնացել-հասել եմ 7-րդ դար՝ Հովհան Մամիկոնյան, այնտեղից բերել-հասցրել եմ մինչեւ մեր ժամանակները: Ո՞նց դա արտահայտեցի. երբ արդեն հարսանքավորների քեֆը լավ տաքանում է, երաժիշտները սկսում են արդեն «ա լա ջազ» նվագել»:

ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ