Էշին եթե արքա դնես՝ ցորենի տեղ փուշ կհնձես (տավուշյան ասացվածք)

Ինչպես եղավ, ինչպես չեղավ՝

Էշն անտառում արքա դարձավ:

Անտառ բերին մի օր նրան.

-Վերցրեք, արքա ընտրեք սրան:

Ով որ էշ էր կարծել էշին,

Նույնիսկ չէին կանչել ծեսին:

Խոսքը առավ աղվես աղան.

-Հանճարեղ է մեր նոր արքան,

Ես տալիս եմ ձայնս նրան՝

Եվ ձայնիս հետ՝ սիրտս նրան:

-Կեցցե արքան, -արջը գոռաց:

-Իմաստուն է,-շակալն ասաց:

Գայլը թե՝ ես իմ ողջ կյանքում

Էշի փառքն եմ հա գովերգում:

Շլդիկն ելավ այսուհետև՝

Ունենք նաև մի նոր արև:

Էլի եղան հռետորներ,

Գովք արեցին ամբողջ գիշեր:

+++

Վագրը շատ էր տխուր-տրտում,

Կատարվածը չէր հասկանում.

-Հզոր առյուծն ինչպե՞ս ընկավ,

Էշը ինչպե՞ս գահ բարձրացավ:

Իսկ առյուծը խռով ու խեթ՝

Լուռ կռվում էր մտքերի հետ:

Ի՞նչ իմանար արքան մեր հին,

Որ հենց վաղը կկանչեին,

Կդնեին ձեռքին շղթա.

-Տեղդ բանտն է, այնտեղ գնա:

Հենց որ գահին արքան նստեց՝

Վագրին իսկույն գործից զրկեց

Սպարապետ աղվեսը եղավ,

Գանձապահն էլ ջորին դարձավ:

Միջնորդությամբ ռազմապետի՝

Ձին էլ անցավ մի մեծ գործի:

Ազգակից էր չէ՞ որ ձին էլ

Եվ փույթ չէ, որ գիր չգիտեր,

Դարձավ գրի ու դպրության

Նախարարը ողջ տերության:

+++

Իր մեծերին մի օր արքան

Պալատ կանչեց՝ խորհրդակցության:

-Ձեզ կանչել ենք ուրիշ բանի,

Թե չլուծվեց, աստված չանի,

Երկիրս այսպես պետք է մնա,

Ահա տեսեք, լսեք հիմա:

Ողջն անտառ է, վանք ու պուրակ,

Որտե՞ղ գտնես փուշ ու տատասկ,

Դե, մեր կերում տատասկի պես

Համով խորտիկ որտե՞ղ գտնես:

Այ, ի՞նչ անենք, որ շենանա,

Տատասկաշատ երկիր դառնա:

-Ինձ թվում է, արքադ իմ մեծ,-

Գանձապահը գլխին զոռեց,

-Անտառ ու ծառ պետք է ջարդել,

Ցանք ու այգի փորել-հարթել,

Թողնել անտեր ու անմշակ,

Տատասկ կաճի այն ժամանակ:

Կշենանա երկիրը մեր,

Դե եկ նստիր ու հանգիստ կեր:

-Համ էլ գիտե՞ք,-ջորին խնդաց,

Ծանր բեռը թե որ գնաց,

Մեր մեջքից է գնում-կորչում,

Անբեռ կապրենք մենք աշխարհում:

+++

Մինչև սրանք խորհուրդ արին,

Մյուսները այս բոլորին

Տեղյակ դարձան մի հնարքով,

Կռվի ելան զենք ու զորքով,

Կռվի ելան, ու էշն ընկավ,

Նորից խոսքը աղվեսն առավ.

-Ախ այդ էշը, վախ, այդ էշը,

Այդ ապիկար զըռն ու գեշը

Արքա լինե՞լ մեր անտառում…

Դե հիշո՞ւմ եք, ես իմ ճառում

Ինչպե՞ս էի փետում նրան:

Չէի՞ ասում կորցրեք դրան

Էշից արքա՞, վայ մեզ, վայ մեզ…

-Դե հերիք է փետես դու քեզ,

Ես ինքս էի այդպես պնդում

Ի՞նչ ես խոսքս նորից կրկնում.-

Ասաց արջը փնթփնթալով,

Գայլը տեղից ելավ լալով.

-Չլսեցիք աղաչանքս,

Իզուր կորան ճիգ ու ջանքս,

Չէի՞ ասում էշը ի՞նչ է,

Անփառունակ ու ոչինչ է:

-Ես էլ էշին էշ եմ ասել,

Անճոռնի ու գեշ եմ ասել,

Թե արև եմ ասել մեկի,

Որ ելնում է ամեն ծեգի,

Առյուծ հորն եմ ես ակնարկել,

Կեցցե ասել ու վանկարկել…

-Ձենդ, շլդիկ, դու կեղծավոր,

Լռիր և դու, թավ պոչավոր,

Լսեք ինձ, գայլ և դու՝ բրդոտ,

Ձեզ բոլորիդ հազար ամոթ:

Եթե կուզեք՝ էշից էլ շուտ

Պետք է կտրել ձեր քոքը սուտ…

-Պետք է կտրել, այն էլ՝ իսկույն,-

Վագրի խոսքը բերնից առնում,

Աղմկում են թռչուն, գազան:

-Թող ձայն հանի առյուծ արքան:

-Շատ արդար է պահանջը ձեր,-

Խոսեց, զեղեց առյուծը ծեր,-

Ամենից շատ ատում եմ ես

Այն կենդանուն, որ ջրի պես

Ձևն է փոխում ամանի հետ,

Սեփականը չունի երբեք:

Ինչ մնում է ձիուն, ջորուն,

Ես բնավ էլ չեմ զարմանում,

Ով որ դրանց ղեկ է տվել,

Հենց նրան էլ պետք է դատել:

Դե, ի՞նչ ասեմ էշի մասին,

Որ տատասկ է ուտում ճաշին:

Թե զռռանը գահին մնար՝

Հողը միայն տատասկ կտար:

Տավուշ, Բերդ, 1994թ.

Արտաշես Փալանդուզյան- 1927-1996թթ․

Մանան Ուզունյանի ՖԲ էջից։