Աշխարհի լրատվամիջոցներն այս օրերին լի են Իրանում նախագահական ուղղաթիռի կործանման վերաբերյալ հրապարակումներով ու վերլուծություններով: Ինչպե՞ս եւ ինչո՞ւ կործանվեց ուղղաթիռն ու զոհվեցին երկրի նախագահը, արտգործնախարարն ու այնտեղ գտնվող մյուս անձինք, ի՞նչ է լինելու սրանից հետո եւ այլն: Հասկանալիորեն այս է քննարկվող հարցերի շրջանակը:
Ռուսական լրատվամիջոցներից «Լենտա.ռու»-ն, օրինակ, վկայակոչելով իրանական Կարմիր մահիկի ընկերության ղեկավարի հաղորդումը, տեղեկացնում է, որ ուղղաթիռն անկման պահին ամբողջովին այրվել է, հետեւաբար եւ բոլորը զոհվել են: Ապա, նկատի ունենալով «ում էր ձեռնտու» սկզբունքով ԶԼՄ-ներում անմիջապես դեպի ԱՄՆ-ն ու Իսրայելն ուղղված կասկածի սլաքները, բերում է մասնավորապես ԱՄՆ ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջեյք Սալիվանի ընդամենը մի քանի օր առաջ կրկնած խոսքերը: «Վտանգը, որ Իրանը եւ նրա վստահված անձինք ներկայացնում են Իսրայելին, տարածաշրջանային կայունության ու ամերիկյան շահերի համար, ակնհայտ է»,- այն ժամանակ ասել էր նա:
Կասկածներն, իհարկե, շատ ավելի ընդգրկուն են, կապված հատկապես Իսրայել-Իրան վերջին ռազմական փոխհարվածների հետ: Սակայն, ինչպես նկատում է ՌԻԱ լրատվական գործակալության թղթակիցը, Թեհրանում անգամ ակնարկ չեն անում ահաբեկչության մասին, որովհետեւ համոզված են, որ կատարվածը ողբերգական պատահականություն է: Արտաքին հետքն իհարկե՝ կա, բայց կապված է Արեւմուտքի այն պատժամիջոցների հետ, որոնց ենթարկված է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը փաստորեն իր գոյության բոլոր 45 տարիների ընթացքում: Պատժամիջոցները ներառում են շատ ուղղություններ, այդ թվում՝ կապված ավիատեխնիկայի եւ դրա պահեստամասերի գնումների հետ:
Քաթարական «Ալ-Ջազիրա»-ն ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքին, որ վերջին տասը տարիների ընթացքում Իրանում տեղի են ունեցել ավիացիոն մի քանի պատահարներ՝ մարդատար ինքնաթիռները դուրս են սահել թռիչքուղուց, օդանավերից մեկը կործանվել է՝ բախվելով Դինար լեռանը, հայտնի են նաեւ իրանցի պաշտոնյաներ տեղափոխող ուղղաթիռների վթարի այլ դեպքեր: 2023 թվականի փետրվարին Իրանի սպորտի եւ երիտասարդության նախարար Համիդ Սաջադիին տեղափոխող ուղղաթիռը կործանվեց երկրի հարավում՝ Քերմանի նահանգի Բաֆթ քաղաքում: Սաջադին եւ մի քանի այլ իրանցի պաշտոնյաներ վիրավորվեցին, իսկ նրա խորհրդական Իսմայիլ Ահմադին զոհվեց:
«Իրան էյր» օդագնացության ընկերության օդաչու Խուշնակ Շահբազին «Ալ-Ջազիրա»-ի հետ զրույցում ասել է, թե Իրանը նախկինում հարյուրավոր մարդատար ինքնաթիռների գնման համաձայնություններ էր կնքել, բայց Իրանի հետ կնքված միջուկային գործարքից 2018 թվականին՝ Դոնալդ Թրամփի վարչակարգի օրոք ԱՄՆ-ի դուրս գալն ու Իրանի օդային փոխադրումների ոլորտի դեմ պատժամիջոցների վերականգնումն ամեն ինչ փչացրին: Ամերիկյան պատժամիջոցները նաեւ երրորդ երկրներին թույլ չեն տալիս իրենց վաճառել պահեստամասեր, որոնք անհրաժեշտ են իրանական հնացած օդանավերի նորոգման ու վերականգնման համար:
Իրանի կրոնապետական ռեժիմը իրականում գլխավորում է ոչ թե նախագահի դերը կատարողը, այլ բարձրագույն հոգեւոր առաջնորդը, նկատել է տալիս չեխական «Ֆորում 24»-ը: Եվ այն, որ ավելի ժամանակակից ուղղաթիռներ չեն հատկացվել պետության ֆորմալ ղեկավարի անվտանգության համար, խոսում է միայն իրանական իշխանության հիերարխիայում նախագահի դիրքի, այլ ոչ թե Ռաիսիի դեմ չարամիտ մտադրության մասին:
«Իրանական ավիապարկը ամբողջ ռեժիմի մարմնավորումն է»,- բրիտանական «Ֆայնենշըլ թայմս»-ի հոդվածում ասում է Սենթ Էնդրյուսի համալսարանի Իրանագիտության ինստիտուտի հիմնադիր Ալի Անսարին: «Այն հին է, այս ինքնաթիռներն ու ուղղաթիռները չեն կարող թռչել, բայց կատարում են թռիչքներ մինչեւ հաջորդ վթարը»:
Լրատվամիջոցի վկայությամբ, Իրանի ռազմաօդային ուժերի համակազմի զգալի մասը նույնիսկ քաղաքացիական օդային նավատորմից հին է:
Բայց խնդիրն, ըստ ամենայնի, երկրի օդանավերի միայն հնությունը չէ եւ ստացվում է՝ նույնիսկ այնքան էլ հնությունը չէ: Նույն հոդվածի հեղինակի պնդմամբ՝ ամերիկյան այդ «Բելլ 212» մակնիշի ուղղաթիռները, որոնցից մեկով թռել էր նախագահ Ռաիսին, հնությամբ հանդերձ, հայտնի են իրենց հուսալիությամբ: Դրանք, օգտագործված լինելով դեռ Վիետնամյան պատերազմում, այժմ էլ իրենց օդային ծառայությունն են մատուցում աշխարհի շատ երկրներում: Այսօր դրանք օգտագործում են Ավստրիայի օդուժում, Ճապոնիայի առափնյա պահպանությունում, Թաիլանդի ոստիկանությունում եւ ԱՄՆ-ի հրշեջ ծառայությունում: Իսկ յուրաքանչյուր նման դժբախտ դեպքում, ասվում է հոդվածում, հարկավոր է ուշադրոթյուն դարձնել շահագործման պայմաններին: «Եղանակն ու ճիշտ սպասարկումը ցուցակում առաջին տեղում են»:
Պետական գործիչների հետ տեղի ունեցող «տարօրինակ դժբախտությունների» մասին խորհրդածություն է հրապարակել խորվաթական «Գեոպոլիտիկա.նյուզ»-ը: «Մի՞թե Պուտինի ընկերը լինելն այսուհետեւ կյանքի համար վտանգավոր է»,- հենց վերնագրում կասկած է հայտնում հոդվածի հեղինակը:
ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆ
