Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն

Վերջին շրջանում իրանցի քաղաքական փորձագետների հանրույթում հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների թեմայի շուրջ  քննարկումներն  աննախադեպ ծավալների են հասել: Տպավորությունն այնպիսին է, որ քաղաքական վերլուծությամբ զբաղվող բոլոր քաղաքագետները կարծես փորձում են Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջեւ ձեւավորված ռազմաքաղաքական անցուդարձերի մեջ լարվածության թուլացման հուսադրող միտումներ  նկատել: Այդպիսի միտումներ նկատում են հատկապես Բաքվում պաշտոնավարած Իրանի նախկին դեսպաններն ու ԻԻՀ արտաքին գործերի նախարարությանը մոտ կանգնած վերլուծաբանները, որոնց կարծիքով,  Բաքուն եւ Երեւանը առավել քան երբեւէ մոտ են խաղաղությանը:
Բաքվում իր դիվանագիտական առաքելությունն ավարտած ԻԻՀ նախկին դեսպան Աֆշար Սոլեյմանին, օրինակ,  համոզված է, որ Հայաստանը «զանգեզուրյան» միջանցքի գործարկման հարցում գրեթե առարկություններ  չունի Ադրբեջանի հետ, եւ միաժամանակ   այլընտրանքային տարբերակներ է առաջարկում, քննարկման նյութ դարձնելով նաեւ  «խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծը:  

Մոհսեն Փաքայինը, որը նույնպես Բաքվում  իրանցի նախկին  դեսպանների  շարքն է համալրում, համոզված է, որ «զանգեզուրյան» միջանցքի թնջուկն ու  դրա շուրջ ծավալվող տարաձայնությունները   չեն կարող Կովկասում նոր պատերազմի պատճառ դառնալ:  
Սակայն միջինասիական ու հարավկովկասյան հարցերի փորձագետ    Մոհամմադ Հոսեյն Մասումզադեն,  «Iranian diplomacy» կայքում հրապարակած իր հոդվածում, հաշվի առնելով  տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության խախտումը,  չի կիսում նման լավատեսական մոտեցումները եւ խաղաղությանը հասնելու ոչ մի հուսադրող ազդակ չի նկատում: Փորձագետի կարծիքով,  տվյալ պարագայում  կշեռքի նժարի ծանրությունը նկատելիորեն  Բաքվի օգտին է:  
Մասոումզադեն նշում  է, որ նավթային եկամուտների շնորհիվ, Բաքուն 2006 թվականից հետո կարողացավ  վերականգնել իր ռազմական պոտենցիալը եւ ձեռք բերել ժամանակակից ռազմական տեխնիկա: Նրա դիտարկմամբ, Բաքուն վերջին ամիսներին էլ  նոր ԱԹՍ-ներ ու կործանիչներ ձեռք բերելով, շարունակում է համալրել իր զինանոցը: Ադրբեջանի ռազմական կարողությունների հարստացման հարցում, փորձագետը Թուրքիայի ու Իսրայելի՝  Ադրբեջանին  ցուցաբերած աջակցոթյունն անթերագնահատելի է համարում:

Անդրադառնալով հակամարտության մյուս կողմի՝ Հայաստանի  հնարավորություններին, փորձագետը փաստում է, որ  Հայաստանն իր սահմանափակ ռեսուրսներով չի կարողացել ցանկալի հաջողության հասնել, ինչը հանգեցրել է   Ադրբեջանի լիակատար հաղթանակով պսակված  44-օրյա  պատերազմին:

Փորձագետը փաստում է, որ հետպատերազմյան շրջանի իրավիճակն առանձնապես փոփոխության չի ենթարկվել, եւ Ֆրանսիայի ու Հնդկաստանի հետ զինամթերքի ձեռքբերման մասին Երեւանի ստորագրած պայմանագրերը դեռեւս չեն կարողացել լրացնել ճեղքվածքը:

Մասումզադեն համոզված է, որ դաշնակիցների հարցում նույնպես Ադրբեջանի   բախտը բերել է,  քանի որ ՆԱՏՕ-ի ազդեցիկ անդամ Թուրքիան պարբերաբար ռազմական օգնություն է ցուցաբերել Բաքվին:  Իսկ  2021 թվականին Շուշիում Անկարայի ու Բաքվի միջեւ ստորագրված պայմանագրով, երկու երկրների միջեւ ռազմական ոլորտում համագործակցությունը  նոր թափ է ստացել: Բացի այդ, Իսրայելն էլ վճռական պահերին իր աջակցությունն է ցուցաբերել Ադրբեջանին:

Փորձագետի կարծիքով,  դաշնակիցների հարցում Հայաստանի պայմաններն այնքան էլ հուսադրող չեն: Հոդվածագիրը փաստեր է ներկայացնում  2018 թվականից Երեւանի ավանդական դաշնակցի՝ Մոսկվայի հետ հարաբերությունների մակարդակի անկման մասին, հավելելով, որ 44-օրյա պատերազմի եւ Հայաստանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ Ադրբեջանի մյուս ոտնձգությունների ժամանակ Երեւանը ճաշակել է այդ մթագնած հարաբերությունների դառնությունը, քանի որ Ռուսաստանի գլխավորած  ՀԱՊԿ-ը  այդպես էլ  չկարողացավ Հայաստանի հուսալի պաշտպանը դառնալ:

Այնուհետեւ իրանցի փորձագետը նշում է, որ առկա վակուումը լրացնելու նպատակով Հայաստանը փորձեց ապավինել Եվրոմիությանը, հատկապես՝ Ֆրանսայի աջակցությանը, ինչը հաջողությամբ չպսակվեց:

Մասումզադեի  գնահատմամբ, տարածաշրջանում վերջին իրադարձությունների վերլուծությունը վկայում է, որ Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջեւ  ցանկալի խաղաղության փոխարեն պատերազմի հավանականությունն ավելի է մեծանում:

Տարածաշրջանային վերջին իրադարձությոնները վերլուծելուց հետո, իրանցի փորձագետը Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջեւ պատերազմի վտանգի հավանականության համար ներկայացնում է հետեւյալ փաստերը.

* Բաքուն վերսկսել է  Թուրքիայում արտադրված անօդաչու սարքերի միջոցով Հայաստանի սահմանակից շրջաններում հետախուզական թռիչքներ իրականացնել:

* Չորս   «Բայրաքթար» անօդաչու թռչող սարքերի միջոցով Ադրբեջանն Իջեւանից մինջեւ Սյունիք 6-ժամյա թռիչքներ է իրականացրել:

* Արցախի օդային տարածքից մեկ միավոր «Աքինջի» անօդաչու թռչող սարքի միջոցով   Ադրբեջանը հետախուզական թռիչք է իրականացրել հայ-իրանական սահմանի երկայնքով:

* Ադրբեջանը շարունակում է համալրել իր զինանոցը: Օրերս հայտնի դարձավ, որ մոտ ապագայում,   Ադրբեջանի զինված ուժերում ձեւավորվելու է ԱԹՍ-ների նոր բրիգադ: Այն իր մեջ ներառելու է  Ադրբեջանի զինուժի ենթակայության տակ գտնվող Սալյանի, Գյուզդաքի, Դալարի, Եվլախի, Քյուռդամիրի եւ Նախիջեւանի ռազմական հենակետերի բոլոր տեսակի անօդաչու թռչող սարքերը: Այդ բրիգադի կազմի մեջ են մտնելու թուրքական արտադրության «Բայրաքթար» եւ «Աքինջի» հետախուզական, կամիկաձե եւ ռազմական ԱԹՍ-ները: Ի դեպ, 44-օրյա պատերազմի ժամանակ թուրքական «Բայրաքթար» եւ իսրայելական «Հարոփ» ԱԹՍ-ները կարեւոր դեր են խաղացել:  

Հաշվի առնելով Բաքվի ու Երեւանի միջեւ  ուժերի  հավասարակշռության բացակայությունը, ինչպես նաեւ զենք ու զինամթերք գնելու  հարցում  Ադրբեջանի  աննախադեպ ակտիվությունն ու վերջինիս  ռազմատենչ հռետորաբանությունը,  իրանցի փորձագետը  մերժում է կայուն խաղաղությանը հասնելու մասին  վերլուծաբանների հուսադրող սպասելիքները  եւ հաստատում տարածաշրջանում  նոր ռազմական բախման հավանականությունը:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ