Հարցը` բարիք, թե՞ չարիք են ջերմամիջուկային էլեկտրակայանները, մշտապես է ակտիվ քննարկման խնդիր դիտարկվել: Ինչքան էլ տարօրինակ համարվի, այն վարել են թե այդ կայանները «ծնած» գիտնականները թե հանրությունների ամենատարբեր ներկայացուցիչները, սկսած սիրողական մակարդակով հնչեցրած դատողություններից մինչեւ առարկություն չընդունող, ամենայն մանրամասնությամբ արված, հաշվարկ-հիմնավորումներով:
Ծանոթանալով անվանի գիտնական ու պետական գործիչ Ֆադեյ Սարգսյանի «Կյանքի դասերը» հուշերի գրքին, համոզվում ենք, որ գերակտիվ քննարկումների փուլ է ապրել նաեւ ՀՍՍՀ-ում միջուկային էլեկտրակայան ունենալու գործընթացը, երբ տեղի ընտրության հարցում խոսվել է անգամ այն Խոսրովի անտառներում տեղակայելու մասին: Չգիտեիք` իմացեք:
Թե ինչո՞ւ էր պետք ոմանց գնահատականներով այդ հրեշավոր կառույցը ԽՍՀՄ հարավային սահմանահատվածի մեր հանրապետությունում կառուցել, երբ ատոմակայաններ չկային ՌՍՖՍՀ-ի նույնպես հարավային անծայրածիր տարածքներում, նաեւ միջինասիական հանրապետություններում, հարցերից մեկն է: Խնդիրն այն է, որ Մեծամորի ատոմակայանում արտադրված էլեկտրաէներգիայի 1-1,3 մլրդ կիլովատժամը կեսգիշերին մոտ հատվածում փոխանցվում էր Ուկրաինա, որը նվազագույն կորուստներով էր հնարավոր իրականացնել մոտակա Ռոստովի կամ Կրասնոդարի մարզերից: Խոսքը բարձրավոլտ ցանցերում անխուսափելիորեն արձանագրվող կորուստները առավելագույնս նվազեցնելուն է վերաբերվում, որը կարող է հարյուր միլիոնավոր կվտժամերի հասներ: Այս մասին մտորումների տրվեցի ՀՀ կառավարության նախարարներից մեկի այն հայտարարությունից հետո, որ Մեծամորի ատոմակայանը վերանորոգումից հետո աշխատում է իր հզորության 100 տոկոսի չափով:
Ինչ է ստացվում: Մեծամորի ատոմակայանի գործող էներգաբլոկի հզորությունը 415.000 կվտժամ է, տարին էլ 8760 ժամ ունի: Այս թվերի բազմապատկումից ստանում ենք 3,6 մլրդ կվտժամ էլեկտրացուցանիշ: Անգամ տարվա 10 ամիսները աշխատելու պարագայում, որի ընթացքում ժամերը կազմում են 7.200 ժամ, ստանում ենք 3 մլրդ կվտժամ: Սակայն արի ու տես, որ Մեծամորի ատոմային էլեկտրակայանը տասնամյակներ շարունակ իրականացնում է տարեկան 2,3-2,4 մլրդ կիլովատժամ էլեկտրաարտադրություն, որը համարժեք է ԱԷԿ-ի հզորության մոտ 60 տոկոս շահագործման: Մոտավորապես այսպիսին է աշխարհի տարբեր երկրներում ատոմակայանների շահագործման կարողունակությունն ըստ այն նախագծողների, որի գերազանցումը կարող է խնդրահարույց դառնալ: Թե ինչպիսի, այս մասին չի խոսվում, ցանկալի ու հաճելի թեմա չէ:
Ինչո՞ւ եմ՝ թող որ պարզ սիրողական մակարդակով փորձում զրույց ծավալել այս թեմայով: Պարզ մի պատճառով. մեր հանրության որոշակի մասի մոտ ատոմակայանի հզորության շուրջ պատկերացումների կապակցությամբ: Այն սկսում է այսպես կոչված կեղտոտ ռումբ ունենալու շուրջ դատողություններից մինչեւ էլեկտրաէներգիայի հսկայաքանակ արտահանումների մասին զրույցներով, որտեղ հիմնական փաստարկը Մեծամորի ատոմակայանն է: Բազմիցս է հիշատակվել, որ ՀՀ-ից էլէներգիայի արտահանումը կարող է կազմել մինչեւ 1 մլրդ կվտժամ, ատոմակայան ունենք չէ՞ ոգեւորության հաստատումով: Ավաղ, չի ասվում, որ ՀՍՍՀ լավագույն շրջանում երկրում էլեկտրաարտադրությունը, ասենք՝ 1985 թվականին, կազմել է 15,7 մլրդ կվտժամ, որից ԱԷԿ-ի բաժինը` 5,7 մլրդ կվտժամ (2 էներգաբլոկները միասին), 35 տոկոս: Նկատենք, որ ատոմակայանն ինքը հսկայական տարածքներ է զբաղեցնում, որոնք լուսավորվում են, ջեռուցվում, տարվա կտրվածքով ծախսվող էլեկտրաէներգիայի քանակը հասցնելով մի քանի հարյուր միլիոն կվտժամերի, գրեթե այնպիսի ցուցանիշի, որն արձանագրվում է ՀՀ-ում ամառային շրջանի մեկ ամսվա ըմթացքում: Ահա ինչու են երկրներից շատերը գերակայությունը տալիս, ասենք հիդրոկայանների շինարարությանը: Հեռուն գնալու կարիք չկա, հենց թեկուզ մեր հարեւան Վրաստանը, որտեղ մի քանի տարի առաջ մեզանից էին էլհոսանք գնում, հիմա մենք ենք նրանցից գնում, երբ մեր հարեւաննները ատոմակայան չունեն, երբեւէ չեն էլ խոսում այդ մասին, այլ գերադասեցին հիդրոկայաններ կառուցել, այդտեղ արտադրվածը ՀՀ բարձրավոլտ էլեկտրացանցերի միջոցով Իրանին վաճառել:
Լավ օրինակը հարկ է, որ գայթակղիչ լինի, մենք էլ մեր հնարավորություններն առավելագույնս նպատակային օգտագործենք: Ընդամենը 2-3 տարի առաջ ամենայն հիմնավորումներով խոսվեց Դեբեդ գետի ջուրը թունելի միջոցով Շնողի հատված հասցնելու եւ մինչեւ 75 մգվ հզորության հիդրոկայան ունենալու մասին: Անգամ խոսք եղավ, որ հորատող սարքավորումը կա, պայմանավորվածություն ձեռք է բերվել, քանզի այդ կառույցի պարագայում գլխավորը թունելի փորելն է: Այն կարելի է անգամ ՀՀ բյուջեի հաշվին իրականացնել, քանզի շինարարության ժամկետ էր նշվել 4-ից 5 տարին: Հիմա տարօրինակից էլ առավել անհասկանալի լռություն է: Գրեթե նույն վիճակն է Մեղրիհէկ-1-ի առումով: Հիմնավորապես ասվեց, որ 75 մգվ հզորության առաջին հիդրոկայանը, ըստ պայմանավորվածության, կառուցելու է իրանական կողմը եւ 15 տարի շահագործելուց հետո տալու է Հայաստանի հանրապետությանը: Հարեւան երկրի հետ ջերմ հարաբերությունների առկայության պարագայում, որի դրսեւորումներից էր ՀՀ վարչապետի օրերս կայացած այցը Թեհրան, տարօրինակ է, որ ոչ մի խոսք չասվեց հէկ-ի կապակցությամբ, ուր մնաց խոսվեր «Մեղրիհէկ-2»-ի մասին: Մի փաստ էլ հիշեցնեմ երկու տասնամյակ առաջ ՀՀ անվանի հիդրոշինարարներից մեկի հետ կայացած անձնական զրույցից: Ասաց, որ մինչեւ 80 մգվ հզորության հիդրոկայան կարելի է կառուցել Լոռիբերդի տարածքում, միայն թե մանրամասն հետազոտական աշխատանքներ է պետք իրականցնել: Զրուցակիցս հիմա չկա, բայց կան չէ՞ հիշյալ տարածքի գեոդեզիական քարտեզները, հոսող ջրերը, նիշերի չափումները… Պակասում է մտահոգությունը: Խնդիրը փորձ է արվում լուծել արեւային կայանների օգնությամբ, իսկ թե ինչու է անտեսվում հիդրոէներգետիկան, անհասկանալի է:
Հայաստանի հանրապետությունը պետք է տնտեսական առումով կայանա, որտեղ որոշիչ է էլեկտրաէներգետիկ ապահովվածությունը, 1 բնակչի հաշվով ներկայիս տարեկան 2.000 կվտժամ էլեկտրաարտադրության կրկնապատկում-եռապատկումը: Կայացող երկրների վիճակագրությունն այս մասին է հուշում: Այս գործընթացում ի՞նչ դեր կարող է ունենալ ջերմամիջուկային կայանը, թող փաստեն ոլորտի մասնագետները:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
