Հեղափոխականից բոնապարտիստ. Հայաստանը շրջադարձային փուլում

«Հեղափոխությունը նման է Սատուրնի՝ այն կուլ է տալիս իր սեփական երեխաներին»:
Վերնյոյի (1793) մեջբերումը , որը հետագայում խորհրդանշական դարձավ Գոյայի (1819) շնորհիվ:

Այն, ինչ այժմ տեղի է ունենում Հայաստանում, արժանի է սթափ, քաղաքական վերլուծության՝ առանց ցասումնալից հռետորաբանության, առանց գաղափարախոսական երանգների, որոնց մենք հաճախ դիմում ենք նման իրավիճակներում: Հարցը լուրջ է. Փաշինյանի կառավարությունը, որը մի ժամանակ հույս ներշնչող թավշյա հեղափոխության խորհրդանիշ էր, այսօր ցուցադրում է բոնապարտիստական համակարգի հստակ գծեր՝ ավտորիտար իշխանության կառուցվածք, որը ի հայտ է գալիս հեղափոխական ակունքներից՝ քանդելու այն ինստիտուտները, որոնք մի ժամանակ ստեղծեցին իրեն:

Բոնապարտիզմը քաղաքական համախտանիշ է: Այն սկսվում է ժողովրդի անունից խոսող խարիզմատիկ առաջնորդից, շարունակվում է ընդդիմության ապալեգիտիմացմամբ եւ ավարտվում սեփական մեկնաբանական հեղինակության բացարձակացմամբ:

Հայաստանում այս ախտանիշներն ակնհայտ են մի քանի մակարդակներում.

– Դատական իշխանությունը, որը ձեւականորեն անկախ է, ավելի ու ավելի է գործում որպես գործադիր իշխանության շարունակություն: Վերջին ամիսներին քաղաքացիներ են ձերբակալվել վարչապետի կամ նրա շրջապատի մասին ֆեյսբուքում արված մեկնաբանության համար: Կարծիք հայտնելու եւ հանցագործություն կատարելու միջեւ ընկած շեմը դարձել է կամայական:

– Ընդդիմադիր գործարարները, որոնց թվում հաճախ քաղաքացիական հասարակության եւ եկեղեցու բարերարներն ու կողմնակիցներն են, ազգային անվտանգության պատրվակով իրենց ընկերությունները ազգայնացնելու փորձերի են ենթարկվում:

– Սոցիալական ցանցերում եւ նույնիսկ խորհրդարանում միտումնավոր բռնության մթնոլորտ է տիրում. քննադատները ռմբակոծվում են գռեհիկ վիրավորանքներով, սեքսիստական եւ սադրիչ արտահայտություններով՝ ոչ թե լուսանցքներից, այլ իշխանության կենտրոնից՝ վարչապետի եւ նրա կողակցի ու թիմակիցների կողմից:

Իշխանության ղեկավարի կարծիքը ներկայացվում է որպես միակ ընդունելի ու անհերքելի ճշմարտություն, իսկ այլընտրանքային ձայները դիտվում են որպես «դավաճանություն», «պետության թշնամիների ձայներ» կամ «օտարերկրյա տերությունների գործակալների ձայներ»:

Այս զարգացումը որեւէ նոր տրամաբանության չի հետեւում: Այն սարսափելի ճշգրտությամբ համապատասխանում է հեղափոխությունից հետո իշխանության կոնսոլիդացիայի դասական մոդելին, ինչպես հաճախ է դիտարկվել պատմության ընթացքում՝ Ֆրանսիան Նապոլեոնի օրոք, Ռուսաստանը Լենինի եւ Ստալինի օրոք, Գերմանիան Հիտլերի օրոք, Եգիպտոսը Նասերի օրոք եւ այլն:

Եկեղեցու հետ հակամարտությունը՝ բարդ ձախողում

 Այս իմաստով, Հայ առաքելական եկեղեցու հետ աճող հակամարտությունը պարզապես քաղաքական միջադեպ չէ: Այն բացահայտում է ավելի խորը կառուցվածքային խնդիր՝ ցավոք, երկու կողմերում էլ:

Փաշինյանի կառավարությունը սովորություն է դարձրել եկեղեցուն վերաբերվել որպես հակառակորդի՝ որպես անցյալի մասունքի կամ որպես առաջընթացը խոչընդոտող «պահպանողական ցանցի» մաս: Բագրատ Սրբազանի ձերբակալությունը, շինծու հեղաշրջման մեղադրանքներով, պետություն-եկեղէցի հարաբերություններից մեկուսացված դեպք չէ, այլ՝ համակարգային խզման արտահայտություն:

Սակայն եկեղեցին էլ պարտականություն ունի ինքնաքննության: Նրա զարգացած, հիերարխիկ կառուցվածքը, որը հաճախ իրավացիորեն անվանում ենք «կանոնական կարգ», որոշ դեպքերում խթանել է բռնապետական մի մշակույթ, որը խոցելի է չարաշահումների համար: Ցավոք, եկեղեցին ո՛չ բոլոր բողոքներն է լրջորեն քննարկել, ո՛չ բոլոր ձայներն է լսել իր շարքերում: Սա առիթ է տվել մեղադրանքների, որոնք՝ արդարացի կամ ռազմավարական առումով չարաշահված՝ կարող են հեշտությամբ շահագործվել ներկայիս քաղաքական դինամիկայում: Սա չի նշանակում, որ եկեղեցին է մեղավորը: Սակայն այն դարձել է խոցելի՝ կառուցվածքային իներցիայի եւ երկխոսության, հաղորդակցության թույլ զարգացած մշակույթի պատճառով:

Հենց այս պատճառով է, որ այժմ եկեղեցու համար հրամայական է ակտիվորեն եւ թափանցիկ կերպով ստանձնել իր պատասխանատվությունը՝ ոչ թե խորհրդանշական ժեստերի, այլ կոնկրետ միջոցառումների միջոցով: 2026 թվականին Ազգային եկեղեցական ժողովի նախատեսված գումարումը ոչ թե որպես հասարակայնության հետ կապերի հնարք, այլ որպես ինքնազննման եւ մասնակցային վերականգնման իրական հարթակ, արդեն իսկ ժողովրդավարական ուժի նշան է: Սակայն այս ամենը հանրությանը պատշաճ կերպով չի հաղորդվում: Նույնիսկ թեմերի ներսում Ազգային եկեղեցական այս ժողովի լուրջ նախապատրաստությունը դեռեւս տեսանելի չէ:
Նախատեսված ժողովն ունի ներուժ վերացնելու եկեղեցական կյանքում առկա թյուրըմբռնումները, դժգոհությունները՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում: Իր բոլոր թույլ կողմերով հանդերձ՝ Հայ առաքելական եկեղեցին ազգային ինքնության, պատմական դիմադրողականության եւ բարոյական կողմնորոշման հիմնական տարր է եւ մնալու է այդպիսին:

Ներքին փլուզման աշխարհաքաղաքական ռիսկերը

Հայաստանի ներքաղաքական քայքայումը զուտ ազգային խնդիր չէ: Նրանք, որ հանդուրժում են քաղաքական կամայականությունը «ինքնիշխանության» անվան տակ, դարպասներ են բացում արտաքին անկայունության համար:

Ադրբեջանն ու Թուրքիան գոհունակությամբ հետեւում են, թե ինչպես է Հայաստանը թուլանում: Ներքին կաթվածահար վիճակում գտնվող, արտաքինից ապակողմնորոշված Հայաստանը դաշնակից չէ, այլ խաղաքար: Իսկ ավտորիտար Հայաստանը՝ բոլոր կարճատես հույսերին հակառակ, կայունության երաշխիք չէ, այլ՝ անվտանգության ռիսկ:

Արեւմուտքը պետք է գիտակցի սա. Հայաստանի՝ որպես ժողովրդավարական կամրջի կորուստը նշանակում է նաեւ հրաժարվել Ռուսաստանի, Իրանի եւ Սեւծովյան տարածաշրջանի միջեւ աշխարհառազմավարական տարածքից,  հետեւաբար՝ Եվրասիայի ամենազգայուն տարածաշրջաններից մեկում ազդեցության երկարաժամկետ հնարավորությունից:

Հիմա անհրաժեշտ են ոչ թե տեսլականներ, այլ հստակ քայլեր

«Ով տեսիլքներ ունի, պետք է բժշկի դիմի»: Գերմանիայի պետական գործիչ, հինգերորդ կանցլեր Հելմուտ Շմիդտի ձեւակերպումն է: Այժմ անհրաժեշտ են ոչ թե պատրանքներ, այլ վճռական քայլեր:

1. Իրական ընդդիմությունը պետք է ավելի պրոֆեսիոնալ գործի: Միայն հուզական կոչերը բավարար չեն: Անհրաժեշտ են իրավաբանորեն պատրաստված, հստակ ծրագրով, հավաստի այլընտրանքներ եւ համբերություն, ոչ թե՝ պարզապես վրդովմունք:

2. Եկեղեցին պետք է լրջորեն գնահատի իրավիճակը: Պետք է պատասխանատվություն ստանձնի բաց երկխոսության համար՝ պոպուլիստական հարձակումներից չվախենալով: Ինքնաքննադատությունն ու թափանցիկությունը թուլության նշան չեն, այլ եկեղեցու իրական ուժի ապացույց:

3. Սփյուռքը պետք է ավելի ակտիվ լինի: Նրա լոբբիինգը եւ ներդրումները պետք է լինեն մտածված եւ համակարգված, ներդրումներ կատարելով տնտեսական եւ գիտական ոլորտներում (որն իհարկե անհնար է մի երկրում, ուր վարչապետի ֆեյսբուքյան գրառումով հիմնարկներ են «ազգայնացվում»), ինչպես նաեւ ավելի անկախ լրատվամիջոցներում, կրթական նախագծերում, մարդու իրավունքների պաշտպանության նախաձեռնություններում:

4. Հայաստանին տրամադրվող ֆինանսական եւ քաղաքական աջակցությունը չպետք է լինի անվերապահ: Մարդու իրավունքները, ինստիտուցիոնալ ամբողջականությունը եւ օրենքի գերակայությունը լոկ արեւմտյան զարդեր չեն. դրանք վստահության գինն են:

5. Հայ քրիստոնյաները Հայաստանում եւ սփյուռքում պետք է ավելի ակտիվորեն ներգրավվեն քաղաքացիական հասարակության գործընթացներում՝ իրենց ձայնը բարձրացնելու եւ դիրքորոշումը լսելի դարձնելու համար: Պետք է զգալի դառնա հայ քրիստոնյաների ձայնը ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների, մարդկային արժանապատվության եւ ազատության պաշտպանության գործում:

Ներկայի եւ ապագայի համար պատասխանատվություն ստանձնել

Նիկոլ Փաշինյանն իր խոստացած «ժողովրդավարացման» նախագծից, որին այդպես էլ ականատես չդարձանք, անցում է իշխանության կուտակման, դիկտատուրայի համակարգի: Հետեւաբար, իրական հարցը այն չէ, թե ինչ է պատահել նրա եւ իր թիմակիցների հետ, այլ այն, թե ինչ է պատահելու մեզ հետ՝ որպես քաղաքացիների, որպես հայ քրիստոնյաների, որպես հայերի:

Անվերջ սպասել, որ «մի օր ամեն ինչ լավ կլինի», սխալ է: Այդ «լավ օրվա» համար պետք է աշխատել բոլոր հնարավոր օրինական ճանապարհներով: Հիմա կարեւորը ոչ թե մեղքի զգացումն է, այլ ժողովրդավարական մտածված գործողությունները: Ոչ միայն հայացքը դեպի անցյալ, այլ ներկայի եւ ապագայի համար պատասխանատվություն ստանձնելը:

ՏԻՐԱՏՈՒՐ քհն. ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ

Հոգեւոր հովիվ՝ Բադեն Վյուրթեմբերգի երկրամասում

Հայ առաքելական եկեղեցու