Իրանի ու Աֆղանստանի ջրերը նույն առվով չեն գնում
Վերջին տարիներին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը ճշգրտումներ է մտցնում իր տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ, ընդունելով սեփական թերացումներն այն խաղերի մեջ, որոնց կանոնները թելադրված էին Թեհրանի առաջարկած ռազմավարությամբ:
ՄԱԿ-ի կողմից դեռեւս պաշտոնապես չճանաչված Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրության (ԱԻԷ) հետ վերջին շրջանում Իրանի համագործակցության ակտիվացումն այդ իրողության վառ ապացույցներից է:
Աֆղանստանի հարցերով ԻԻՀ նախագահ Ռայիսիի հատուկ ներկայացուցիչ Հասան Քազեմի-Ղոմիի՝ 2023 թ. հունվարին ժամանակավոր հավատարմատարի (պաշտոնակատար) կարգավիճակով գործուղումը Քաբուլ, ԱԻԷ-ի կողմից ընկալվեց որպես թալիբների ձեւավորած Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրության պաշտոնական ճանաչմանը նպաստող քայլ:
Քաբուլը գոհունակությամբ ընդունեց նաեւ փետրվարի 23-ին Թեհրանում Աֆղանստանի դեսպանատունը թալիբների ներկայացուցչին հանձնելու փաստը, այն գնահատելով որպես երկկողմ հարաբերությունների բարելավմանն ուղղված կարեւորագույն քայլ:
Սակայն, այն պահին, երբ թվում էր, թե այլեւս Իրանին հաջողվում է մերձավորարեւելյան տարածաշրջանում, այդ թվում՝ թալիբների իշխանության հետ կարգավորել իր կնճռոտ հարցերը, պարզվեց, որ Թեհրանի ու Քաբուլի ջրերն այնքան էլ նույն առվով չեն գնում:
Տեւական ժամանակ է, ինչ Իրանը Աֆղանստանի հետ սահմանային Հիլմենդ գետի ջրային պաշարների օգտագործման հարցում լուրջ տարաձայնություններ ունի:
Փորձագետների կարծիքով՝ Իրանի եւ Աֆղանստանի միջեւ ջրային պաշարների հետ կապված խնդիրները պատմական տարբեր փուլերում երկու երկրների միջեւ սահմանազատման ժամանակ թույլ տրված սխալների հետեւանք են:
Անցնող 150 տարիների ընթացքում Իրանի եւ Աֆղանստանի միջեւ ստորագրվել Է սահմանային գետերի ջրօգտագործման մասին չորս համաձայնագիր, սակայն դրանք այդպես Էլ լիովին չեն իրագործվել:
Աֆղանստանի տարածքից սկիզբ առնող սահմանային Հիլմենդ գետի՝ չորս համաձայնագրերով նախատեսված Իրանին հասանելիք բաժինը կենսական նշանակություն ունի Աֆղանստաի հետ սահմանակից, հաճախ երաշտի մատնվող Իրանի Սիստան-Բելուջիստան նահանգի բնակչության համար:
Դեռեւս 2014 թվականի մարտ ամսին Աֆղանստանի նախագահ Համիդ Քարզայի հրավերով իրանական Նորվրուզի տոնակատարությանը մասնակցելու համար Քաբուլ այցելած ԻԻՀ նախագահ Հասան Ռոհանին, իր պաշտոնակցի հետ հանդիպման առիթն օգտագործելով, կրկնելով երկու երկրների օրակարգում եղած կարեւորագույն հարցերից մեկը, հիշեցրել էր սահմանային Հիլմենդ գետի ջրօգտագործման հարցում ձեռք բերված պարտավորությունների կատարման անհրաժեշտությունը:
Ռոհանիին փոխարինելու եկած ԻԻՀ նախագահ Էբրահիմ Ռայիսին նույնպես մի քանի անգամ անդրադարձել է Հիլմենդ գետից Իրանին հասանելիք մասնաբաժնին:
Մայիսի 14-ի կառավարության հերթական նիստի ժամանակ, նախագահ Ռայիսին հանձնարարել է ԻԻՀ արտաքին գործերի ու էներգետիկայի նախարարներին, ինչպես նա»õ Աֆղանստանի հարցերով իր հատուկ ներկայացուցչին՝ լրջագույնս զբաղվել Հիլմենդի ջրային պաշարներից Իրանին հասանելիք մասնաբաժնի ապահովման հարցով:
Իսկ մայիսի 18-ին Սիստան-Բելուջիստան նահանգ այցելած Իրանի նախագահ Ռայիսին, վերջնագրային տոնով զգուշացրեց Աֆղանստանի կառավարիչներին՝ Հիլմենդ գետի առնչությամբ ստանձնած պարտավորությունների կատարման անհրաժեշտության մասին եւ խորհուրդ տվեց իր ասածներին լուրջ մոտենան:
Թալիբների իշխանությանն ուղղված ԻԻՀ նախագահի զգուշացումներն անպատասխան չմնացին: Մի քանի ժամ անց հրապարակվեց Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրության պաշտոնական հայտարարությունը, որտեղ մասնավորապես նշված է՝
«Իրանի իշախնությունները պատկերացում անգամ չունեն Հիլմենդ գետի իրավիճակի մասին, ուստի նախ պետք է հարստացնեն իրենց գիտելիքները: Եվ քանի դեռ ուսումնասիրված չէ հարցը, նման հռետորաբանությամբ հանդես գալը մթագնում է քաղաքական մթնորոտը, ինչը չի բխում երկու մուսուլման ժողովուրդների շահերից»:
Դիվանագիտական լեզվի պահանջներին ինչ-որ չափով համապատասխանող ԱԻԷ պաշտոնական հայտարարությանը հաջորդեց նաեւ դիվանագիտական էթիկայի հետ կապ չունեցող մի հայտարարություն, որը հնչեցրել էր Փաքթիայի նահանգապետ Աբդուլհամիդ Խորասանին, հետեւյալ բովանդակությամբ՝
«Երկար ժամանակ պատերազմ չմղելու պատճառով խումար վիճակում ենք հայտնվել: Տա Աստված մեկ անգամ էլ ռազմաճակատում զրադաշտականներին դեմ հանդիման դուրս գանք ու նրանց խրատենք, որպեսզի Արեւմուտքին հասցրած մեր հարվածներից դասեր չքաղած երկրները նույնպես սթափվեն»:
Ճիշտ է, դիվանագիտական էթիկայի կանոններին անահղորդ այդ գործչին իր չկշռադատված արտահայտությունների պատճառով անմիջապես պաշտոնանկ արեցին, սակայն իր հարեւանների հետ հարաբերությունների կարգավորման հարցում հաստատակամություն ցուցաբերած Իրանը հարստացրեց Աֆղանստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու հարցում իր գիտելիքները:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանագետ
