Գերմանահայոց առաջնորդ Սերովբե եպս. Իսախանյանը հունիսի 29-ի մեր զրույցում հաստատեց, որ «Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հովվապետական այցելությամբ Գերմանիայում չի եղել»: Ո՞րն է դրա պատճառը, մեր հարցին ի պատասխան Գերմանահայոց առաջնորդը պարզաբանեց, թե «երկու անգամ` 2005 եւ 2010 -ին նախատեսված են եղել այցելություններ, սակայն կազմակերպչական պատճառներով հետաձգվել են: Ինչպես հարկն է, Առաջնորդարանից համապատասխան դիմումներ են եղել Գերմանիայի դաշնային նախագահի եւ կանցլերի հետ հանդիպումներ ունենալու խնդրանքով, որոնք սակայն տեղի չեն ունեցել՝ թվականների անհամապատասխանության պատճառով: Առաջարկվել են այլ թվականներ, սակայն դեռեւս նախապատրաստական փուլում այցելությունները հետաձգվել են: 2017 թվականին Գարեգին Վեհափառն ընդառաջել է Գերմանիայի Ավետարանական եկեղեցու պաշտոնական հրավերին եւ այցելել ու մասնակցել է Ռեֆորմացիայի 500-ամյակի միջոցառումներին` Արեւելյան Ուղղափառ մյուս եկեղեցապետերի հետ: Վեհափառը հանդես է եկել նաեւ գերմաներեն լեզվով բանախոսությամբ: Այցի շրջանակներում տեղի է ունեցել եկեղեցապետերի հանդիպում Գերմանիայի դաշնային նախագահ Ֆրանկ Վալտեր Շթայնմայերի հետ, որին ներկա եմ եղել: Բեռլինի Լուիզըն եկեղեցում, որտեղ հայկական պատարագ է մատուցվում, այցի ընթացքում տեղի է ունեցել Հրաշափառի արարողություն՝ ի պատիվ Վեհափառ հայրապետի: Վեհափառին դիմավորել են աղ ու հացով, եւ նա իր օրհնության խոսքն է ուղղել եկեղեցում հավաքված՝ շուրջ երկու հարյուր հայորդիներին: Վեհափառ հայրապետն այցելել եւ ծաղկեպսակ է զետեղել Բեռլինի Հեդվիգ կաթողիկե մայր տաճարի հարեւանությամբ կանգնեցված Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված խաչքարին, որտեղ նույնպես իր խոսքն. է ուղղել ներկա բազմատասնյակ հայորդիներին»:
Սերովբե սրբազանից ճշտեցինք՝ իրականությանը համապատասխանո՞ւմ է Գարեգին Երկրորդի նախկին գավազանակրի՝ կարգալույծ եղած հոգեորական Խորեն, ավազանի անունով՝ Նշան Հովհաննիսյանի Հ1-ի հունիսի 27-ի եթերում հնչեցրած այն պնդումը, թե 2017 թվականին Բեռլինում հայ համայնքը բողոքի պաստառներով է դիմավորել Ամենայն հայոց կաթողիկոսին:
«Բողոքի որեւէ ցույց կամ ակցիա ընդդեմ Վեհափառ հայրապետի չի կազմակերպվել, չի եղել: Բեռլինի Մայր տաճարում տեղի ունեցած միջեկեղեցական արարողության ընթացքում մի հայուհի պաստառ է պարզել՝ «Ի պաշտպանություն Հայաստանի բոլոր քաղբանտարկյալների» մակագրությամբ»:
2017 թվականի հոկտեմբերի 23-ի epress.am-ի «Բեռլին այցելած Գարեգին Բ-ին հիշեցրել են Հայաստանում քաղբանտարկյալների առկայության մասին» վերնագրյալ հրապարակումը, ինչպես նաեւYouTube-ում պահպանված տեսանյութը փաստում են, որ ցուցարարը մեկն է եղել՝ ակցիայի հեղինակ Բավարիայից Բեռլին ժամանած Լուսինե Մհերյանը, որ ցանկացել է ուշադրություն հրավիրել ՀՀ-ում քաղբանտարկյալների առկայության եւ երկրում մարդու իրավունքների ոտնահարման վրա: Տեսանյութից երեւում է, որ պաստառը բարձրացնելուց րոպեներ անց, կնոջն են մոտեցել տեղի անվտանգության աշխատակիցները՝ պաստառը իջեցնելու պահանջով ուղեկցել են եկեղեցուց դուրս գալ:
Սերովբե սրբազանին հարց ուղղեցինք՝ տարիներ ի վեր Առաջնորդարանի ջանադիր ցանկությանն ընդառաջ այդուհանդերձ Գարեգին Բ-ի հովվապետական այցը չի կայացել, գերմանական այն հաստատությունները, որոնց դիմել եք, ինչպե՞ս են պատճառաբանել: «Ընդհանրապես Վեհափառի պաշտոնական հովվապետական այցելությունների ժամակացույցը հստակեցվում է Ամենայն հայոց հայապետի հետ, որից հետո կազմվում է այցելության ծրագիրն ու նաեւ միջեկեղեցական, հնարավորության պարագայում պետական հանդիպումների նպատակահարմարությունն է քննարկվում: Մանավանդ պետական հանդիպումները տեղի են ունենում, երբ մեր առաջարկած թվականները տեղավորվում են պետական պաշտոնյաների ժամանակացույցի մեջ: ԳԴՀ-ում ընդունված ձեւ է, որ բարձրաստիճան կրոնապետները հանդիպեն նախագահի հետ: Թեեւ բացառված չէ նաեւ կանցլերի հետ հանդիպումը: Օրինակ`Գարեգին Ա Վեհափառ հայրապետը 1998-ի հովվապետական այցելության ընթացքում Բոննում հանդիպեց նաեւ դաշնային կանցլեր Քոհլի հետ», պարզաբանում է Գերմանահայոց առաջնորդը:
«Քյոլնում Վեհափառի պաշտոնավարման տարիների մասին արխիվային նյութեր, այդ թվում՝ լուսանկարներ կա՞ն Առաջնորդարանում», հարցնում ենք:
«Կարծում եմ, որոշ արխիվային նյութ կլինի, բայց քանի որ այդ ժամանակ թեմ ու Առաջնորդարան չի եղել, այդ տեղեկությունները ցրված կլինեն եկեղեցական տարբեր համայնքների արխիվներում: Չեմ կարող ասել, թե այդ արխիվները որքան պահպանված կլինեն», հաղորդեց Գերմանահայոց առաջնորդը:
«Սիրած էինք իրեն՝ մեզի եկեղեցական երաժշտություն, երգեցողություն կդասավանդեր»: Կարգալույծ եղած նախկին հոգեւորականը Հ1-ի եթերում նշում է, որ «Գերմանիայի հարյուր հազարից ավելի հայ ունեցող թեմին կաթողիկոսը չի այցելել երբեք»: Նախ առաջին անգամ ենք լսում գերմանահայոց թվի մասին նման պնդում: Վիճակագրության ո՞ր աղբյուրն է հիմք ծառայել, ո՞վ է հաշվել: Հստակ թիվ չկա, սակայն Գերմանահայոց առաջնորադարանի տվյալներով, այժմ ԳԴՀ-ում բնակվում է շուրջ 80 հազար հայ:
Գերմանահայ ներկա համայնքը ձեւավորվել է 1960-ականների սկզբին, երբ Թուրքիայից, Պոլսից թուրք աշխատուժի (գասթարբայթեր) հետ այդ երկրի քաղաքացի հայերն էլ Գերմանիա եկան, հաստատվեցին տարբեր քաղաքներում: 13 տարեկանում Քյոլն եկած, 1966-ից ի վեր այդ քաղաքում բնակվող պոլսահայ Սերովբե Օդաբաշյանը, որ աչքի է ընկնում եկեղեցասեր գործունեությամբ, հայ համայնքի ակտիվ անդամ է, մեզ պատմում է, որ «Գերմանահայոց համայնքը մեջտեղ բերած է Գարեգին աբեղան՝ Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեքչյանը»: Օդաբաշյանի պատմելով, ամենառաջին հայկական պատարագը Բոննում է մատուցվել, իսկ հետո 1966-ին կամ 67-ին՝ հայկական պատարագ հնչել է Քյոլնի Մարիա Աբլասս մատուռի մեջ: «Մի քանի հայ ՝ 30-40 հոգով քով-քովի գալով համայնք էին ստեղծել, տարիներ հետո անհամաձայնություն եղավ մեջերնին՝ Սիրիայեն կային, Հունաստանեն, նույնիսկ մեկ հայաստանցի՝ Դավիդյանը կար, թուրքահայերը վախ ունեին, թե իրենց ընտանիքի անդամներին կհետապնդեն Թուրքիայում, եւ համայնքը 1968-ին երկու մասի բաժնվեցավ: Թուրքահայերն իրենց առանձին տեղն ունեցան, իսկ երկրորդ խումբը՝ Քլջյան եղբայրներն ու նրանց հետեւորդներն իրենց օրինավոր համայնքը կազմած էին: Ամենայն հայոց կաթողիկոսի՝ 1975-79 թվականներին Քյոլնում, այլ քաղաքներում հայ համայնքին հոգեւոր ծառայություն մատուցած Գարեգին վրդ. Ներսիսյանի մասին իր հիշողությունները Օդաբաշյանն այսպես է շարադրում: Երկու միություն կար՝ պոլսեցի, թուրքահայերի մշակութային եւ եկեղեցական միությունները, Գարեգին Բեքչյանը Մարսել էր մեկնել հոգեւոր ծառայության: Գարեգին վրդ. Ներսիսյանը աբեղա ըլլալով՝ եկավ Քյոլն եւ ոչ թե միայն եկեղեցական համայնք կուգար, այլ նաեւ պոլսահայերու միություն: Ամեն շաբաթ կհավաքվեինք, լավ օրեր կանցընեինք: Գարեգին վրդ. Ներսիսյանը կուգար, կսիրեր մանավանդ երիտասարդներու հետ զբաղվիլը: Սիրած էինք իրեն, որովհետեւ շատ մոտ էր երիտասարդներուն, կխոսեր, նույնիսկ շաբաթական մեկ անգամ մեզի եկեղեցական երաժշտություն, երգեցողություն կդասավանդեր: Քյոլնի մեջ բնակարան մը ուներ: Կերթայինք միշտ քովը, կզրուցեինք: Տաք մթնոլորտ մըն էր: Լսած եմ, սակայն չեմ կրնար փաստել, թե եկեղեցական միության հետ անհամաձայնություն ունեցավ: Կըսեին, թե գարեջրատուն կերթա»: Սերովբե Օդաբաշյանին հարբած չեմ տեսել, ուստի նրան հարց ուղղեցի՝ Դուք էլ նկատե՞լ էիք, որ երիտասարդ հոգեւորականը խմիչքի նկատմամբ հակում ունի: «Նա մեզի հետ պտույտի կերթար, ջուրի եզերքը, բայց գինետուն, գարեջրատուն՝ լսած եմ միայն, չեմ նկատած, չեմ տեսած: Հետո լսեցինք, որ ետ պիտի երթա, բայց որ կառավարությունը նրան ետ ղրկե գործակալ ըլլալու համար, չենք լսած: Արտաքսվեցավ բառն ալ քիչ մը ծանր կթվի, որովհետեւ իր կամքով գնաց, ոչ թե պոլսահայերը, այլ մյուս համայնքը չէր ուզեր»: «Մյուս համայնքեն ո՞վ կա, որ կարող եմ խոսել» հարցիս Օդաբաշյանն ասաց՝ դժբախտաբար՝ ոչ մեկը՝ տարեց էին, մահացել են:
«Կըսեն, թե Գերմանիա չէ եկած. Սխալ է, քանի որ երեք անգամ եկած է»
Սերովբե Օդաբաշյանը շարունակում է՝ կարեւոր փաստ հիշատակելով. «Բայց հետո, դեռ կաթողիկոս չեղած, 92-93-ին կամ դրանից հետո երկու անգամ եկած է Քյոլն, մեր համայնքի սրահին մեջ հանդիպած ենք: «Սերոբ, դուն քովս եկուր», ըսավ այն ատեն՝ ինծի հիշելով»: Օդաբաշյանի նկարագրածից ենթադրում ենք, որ Գարեգին Ներսիսյանը 2 անգամ Քյոլն է եկել, երբ Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդն էր: Մեկ անգամ նրա ուղեկիցը՝ «ամերիակաբնակ բարերարուհին» պիտի որ Լուիզ Սիմոն-Մանուկյանը եղած լինի: «Համայնքի սրահը լեցուն էր, հանդիպում եղավ», պատմում է Սերովբե Օդաբաշյանը՝ մեկ անգամ էլ ամփոփում՝ սխալ է, երբ կըսեն, թե Գերմանիա չէ եկած՝ երկու անգամ կաթողիկոս դեռ չեղած ատենը, մեկ անգամ՝ արդեն կաթողիկոսի պաշտոնում»: Օդաբաշյանը կուսակրոնության ուխտը խախտելու՝ այսօր թափ առած բանավեճը նկատի առնելով, ասում է, թե կրոնավորի անձնական կյանքով չի հետաքրքրվում:
2017-ին Բեռլինի հայ համայնքի հոգեւոր հովիվը Գնել քահանա Գաբրիելյանն է եղել: Հուլիսի 2-ին նրանից ճշտեցինք Գարեգին Երկրորդ կաթողիկոսի՝ Բեռլինի հայ համայնք այցի մանրամասները: Տեր Գնելն էլ նույնը պատմեց, թե Վեհափառը եկեղեցում Հրաշափառի արարողությանն է մասնակցել, այնուհետ ժողովրդի հետ կարճատեւ ջերմ շփում է եղել: Բողոքի պաստառներ, քննադատական խոսք չի՞ նկատել, հնարավո՞ր է, որ եկեղեցուց դուրս հայերի մի խումբ այդպես դիմավորած լինի Ամենայն հայոց կաթողիկոսին: Տեր Գնելը հաստատեց նույնը, ինչ նույն օրը մեզ փոխանցեց նաեւ Բեռլինի հայ համայնքի միջեկեղեցական հարաբերությունների հանձնակատար Սոնա Այբերը, որ ներկա է եղել Գարեգին Երկրորդի՝ բեռլինահայերի հետ այդ հանդիպմանը եւ տեր Գնելի նման հերքում է բողոքի փաստը: «Եկեղեցում մեր կաթողիկոսին աղուհացով դիմավորեցին, մթնոլորտը շատ գեղեցիկ էր, ի՞նչ ցույց: Ուրիշներն էլ կրնան հաստատել», ասաց տիկին Այբերը՝ շեշտելով, թե որեւէ բացասական բան չի եղել: Ես կհարցնեմ ուրիշներից էլ», ասաց Սոնա Այբերը, օրվա վերջում զանգահարեց եւ հաստատեց իր պնդումը՝ նման բան անշուշտ չէ եղած»:
2010 թվականից գերմանահայ համայնքում ծառայող Գնել քահանան պատմեց, որ Հանաու քաղաքում տարեցներից, հատկապես պոլսահայերից շատ դրական արձագանք է լսել Գարեգին Երկրորդի՝ գերմանահայ համայնքում ծառայության մասին: Մեր հարցին, թե հատկապես ի՞նչն է տպավորել, տեր Գնելը շեշտեց Հանաուի հայերի ասածը՝ «Մեծի հետ մեծ էր, փոքրի հետ՝ փոքր: Որեւէ հարցից չէր խուսափում»: Տեր Գնելի ներկայացմամբ, Ամենայն հայոց հայրապետի հետ շփված գերմանացի եւ հույն հոգեւորականներից էլ միայն դրական կարծիք է լսել Գարեգին Բ-ի մասին, մի անգամ նույնիսկ գերմաներենի իմացությունն են ընդգծել, պատմել են՝ թարգմանչի սխալը կաթողիկոսն ուղղել է:
Գարեգին Երկրորդի գերմանական կրթությունը
Ամենայն հայոց հայրապետի կենսագրականից հայտնի է, որ նա աստվածաբանություն է ուսանել նախ Վիեննայում, ապա՝ Բոննում: Ավստրիական pro- oriente կայքը 2024-ի հոկտեմբերի 31-ին անդրադարձել է Գարեգին Երկրորդի պաշտոնավարման 25-ամյակին՝ դրական տպավորություն փոխանցելով: Հրապարակման մեջ ընդգծվում է, որ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը լավ հարաբերություններ է պահպանում Ավստրիայի, նաեւ հիշյալ կազմակերպության հետ: Անդրադարձ կա նաեւ Վիեննայում ուսումնառության շրջանին: «Նա աստվածաբանական կրթության մի մասը ստացել է Վիեննայում, եղել է Վիեննայի այն ժամանակվա Հայ առաքելական եկեղեցու արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Գրիգորյանի սանը: Ավստրիայի եպիսկոպոսական համաժողովի կրթաթոշակով Ներսեսյանը (ազգանվան այս ձեւն է գրված-Ան. Հ.) ապրել է Վիեննայի կաթոլիկ ճեմարանում: Կաթողիկոսի համակուրսեցիներից մեկն այժմ Ավստրիայի Սուրբ Պյոլտենի եպիսկոպոս Ալոիս Շվարցն է: Հետագայում Գարեգին վրդ. Ներսեսյանը շարունակել է ուսումը Ռեգենսբուրգի Արեւելյան եկեղեցիների ինստիտուտում, այնուհետ որպես հոգեւոր հովիվ ծառայել Գերմանիայում: Նա գերազանց խոսում է գերմաներեն»:
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
Գերմանիա
Գլխավոր լուսանկարում՝ Բեռլինում Հայոց ցեղասպանության զոհերի խաչքարի առջեւ 2017 թ. հոկտեմբերի 2
