«Ահա մարդկային նախիրը հայաշատ Վասպուրականում։ Քրդական գրոհի ուրվականը երևալուն պես նա փախչում է գահավեժ իր բարձունքներից, դիմում է հազարավոր բազմությամբ դեպի քաղաք և «ցույց» է անում կառավարության ներկայացուցչին՝ վալիին՝ «տվե՛ք մեզ ապահովություն, ապա թե ոչ մեզ կմնա ծովը նետվիլ»։ Նախիրը ցույց է անում՝ սպառնալով … ծովը նետվել»։
Այս տողերը տպվել են ՀՅԴ «Դրոշակի» 1912 թ․ հոկտեմբերի համարում (№227)։ Այսինքն՝ երիտթուրքական ջարդարարության դեմ անզեն մնացած հայ ժողովրդի մասին այսպես էին արտահայտվում ոչ թե օտարները, այլ հենց հայկական ազգային էլիտան, այդ ժամանակ՝ ՀՅԴ։ Ըստ որում՝ այս թունոտ խմբագրականի հեղինակը, որ ժողովրդին մեղադրում էր զենք չվերցնելու մեջ, կարծես «մոռանում էր» նշել, որ հենց էլիտան էր որոշում կայացրել հակասուլթանական պայքարում համագործակցելու երիտթուրքերի հետ և զինաթափելու ժողովրդին՝ միամտորեն կարծելով, թե հայոց հարցի լուծումն Օսմանյան կայսրության դեմոկրատացման մեջ է։
Մեր կողմից պատմության այսօրինակ խորքերը թափանցելը ժամանակավրեպ կարող էր դիտվել, եթե այսօրվա իրականությունը նման չլիներ 110 տարի առաջվան։ Ցավոք, այսօր ևս ականատես ենք, որ հայ ազգին առաջնորդելու, ՀՀ-ում հաստատված պրոթուրքական վարչախմբին հեռացնելու պատասխանատվություն ստանձնած ուժերն ու խմբերը կոլեկտիվ դժբախտությունների մեջ մեղադրում են ժողովրդին և ոչ իրենք իրենց։ Դե-ֆակտո իշխանությունների տեղեկատվական լծի տակ հայտնված մարդկանց «ձեզ տեղն ա, դուք եք իրանց ընտրել» կարող է ասել կողմնակի դիտողը, ասենք՝ նորզելանդացին կամ մակեդոնացին, ինչու ոչ՝ հեգնելու ցանկության դեպքում՝ նաև թշնամի թուրքը, բայց ոչ երբեք իրապես հայկական ազգային էլիտան։
Ցանկացած խմբի ճակատագիր կախված է նրանից, թե այդ խմբի էլիտան ինչպես է արձագանքում շրջապատող միջավայրից ծագող մարտահրավերներին։ Այս տեսական ճշմարտության՝ հայկական պատմական օրինակի վրա լավագույն պրոյեկտումը 1918-1920 թթ․ պատմությունն է։ Երբեմն ամիսների, երբեմն տարիների տարբերությամբ Կարսում, Ալեքսանդրապոլում, Սարդարապատում, Բաշ Ապարանում, նորից Կարսում ու Զանգեզուրում «ժողովուրդը» մե՛կ կռվում էր և հաղթանակում, մե՛կ ամոթահար նահանջում։ Հասկանալի է, որ խնդիրը ժողովրդի մեջ չէր, այլ ղեկավարության և կազմակերպման։ Սա մեկն է համաշխարհային պատմության այն հարյուր հազարավոր օրինակներից, որ խմբերի ճակատագրերը որոշում են նրա վարիչ ուժերը, ոչ թե վերացական «ժողովուրդը»։
Թյուրըմբռնման և տարակարծության տեղիք չտալու համար նշենք էլիտայի հատկանիշների մի կարևոր սահմանում, որ ելակետային պիտի լինի նաև մեր օրերում Հայաստանն այս մահացու կացությունից դուրս բերելու ընթացքում։ Այսպես՝ ազգային էլիտայի պարտադիր հատկանիշներից է ազգի կենսական շահերի հետ ինքնանույնացումն ու պատասխանատվությունը՝ այդ շահերի պաշտպանության համար երկարաժամկետ ծրագիր հղանալու և իրականացնելու։ Սրանից հետևում է, որ ճշմարիտ ազգային էլիտան պետք է իրեն ինքնանույնացնի ազգային հողի վրա յուրաքանչյուր քաղաքացուն պատուհասած արհավիրքի հետ, չծաղրի քաղաքացուն և ելքեր որոնի՝ անկախ նրանից, թե իրեն հաջողվել է այդ քաղաքացուն տեղ հասցնել անհրաժեշտ ուղերձներ, թե դեռ ոչ։ Իսկ եթե ենթադրվում է, որ քաղաքացին ինքն իրեն պիտի հասկանա այդ ուղերձները, ապա հռետորական հարց է ծագում, թե որն է այդ դեպքում տվյալ էլիտայի անելիքը։
«Ես փորձեցի, դուք չհասկացաք, ուրեմն՝ անհույս է» մոտեցումը կարող է բնորոշ լինել ֆինանսական կորպորացիաների և ֆուտբոլային ակումբների հրավիրված ղեկավարներին, բայց ոչ երբեք ազգին առաջնորդելու պատասխանատվություն ստանձնած և իր շահերն այդ ազգի շահերի հետ նույնացնող էլիտային։
Էդգար Էլբակյան
«Հայկական ալիք»
