Փարիզում լոյս տեսնող «Հայագիտական հետազոտութիւնների հանդէսի» («Revue des Etudes Armռniennes») վերջերս տպագրուած, սակայն 2022-ով թուագրված 41-րդ հատորը երախտաշատ մտաւորական, հոգեւոր եւ գիտական գործիչ Պօղոս-Լեւոն արքեպիսկոպոս Զեքիեանի ծննդեան 80-ամեակին նուիրուած տօնագիրն է (ֆեսթշիֆթ) եւ կրում է «Պոյի եւ Արաքսի միջեւ» խորագիրը: Հատորի խմբագիրներն են դոկտոր Բենեդետտա Կոնտինը, պրոֆեսոր Ալդո Ֆերրարին եւ դոկտոր Պաուլո Լուկկան, նախաձեռնութեանը մեծապէս նպաստել են Ժան-Պիէռ եւ Աննի Մահէները:
Հատորի ներածութեան հեղինակն է Բենեդետտա Կոնտինը, գիտնականի մասին իրենց գնահատական խօսքն են ասել նաեւ Ջամպիերո Բելինջերին եւ Ժան-Պիէռ Մահէն, ապա տրուել է Պօղոս Լեւոն Զէքիեանի՝ 1975-2021 թուականներն ընդգրկող մատենագիտութիւնը:
Հատորում առանձին բաժիններով ներկայացուած են տարբեր երկրների հայագէտների եւ այլ ուսումնասիրողների 31 յօդուածներ՝ անգլերէն, ֆրանսերէն, իտալերէն, գերմաներէն եւ հայերէն:
«Լեզուաբանութիւն, բանասիրութիւն, կնքագիտութիւն» բաժինն ընդգրկում է Ալեսանդրո Օրենգոյի «Հայերէնը հայերէնից առաջ. մինչ 5-րդ դարը դասական տեքստերում հայերէն ենթադրեալ բառոյթների մասին», Անդրէա Սկալայի «Դասական հայերէնում առարկայի դիֆերենցիալ նշանակման մասին. որոշակիութեան հա՞րց», Պաոլա Պոնտանիի «Դասական հայերէնում ջերմային եզրաբանութեան ուսումնասիրութեան համար», Վեռներ Զայբթի «Բիւզանդական կնիքներ Սուրբ Ղազարում» եւ Մատէո Կոմպարետիի «Դուինում յայտնաբերուած Սասանեան դարաշրջանի կրետուլներում նախաքրիստոնէական կրօնական խորհրդանիշներ» հետազօտութիւնները:
«Պատմութիւն եւ պատմագրութիւն» բաժինը բովանդակում է Ջուստո Տրաինայի «Ի լերինս Արարատայ. Արարատը հելլենականութիւնից մինչեւ ուշ անտիկ ժամանակներ», Ալբերտ Ա. Ստեփանեանի «Պատմական ժամանակի եւ պատմողական գեղարուեստական գրականութեան որոշ տեսակէտներ. Մովսէս Խորենացու «Հայոց պատմութեան» հայեցակարգային հեռանկարը», Ջոակինո Ստրանոյի «Ներսէս Շնորհալին եւ Գրիգոր Դ Տղան Բիւզանդիայի հետ երկխօսութեան մէջ. որոշ պատմական դիտողութիւններ», Իզաբել Օգէի եւ Ժերար Տէտէեանի «12-րդ դարի հայ եկեղեցու երկու մարգարէ գործիչներ միջեկեղեցական երկխօսութեան համար. Ներսէս Շնորհալի եւ Ներսէս Լամբրոնացի», Չեզարէ Սանտուսի «Նոր փաստաթղթեր վաղ ժամանակակից Հռոմում հայկական ներկայութեան եւ տպագրական գործունեութեան վերաբերեալ. Մարկո Անտոնիո Աբագարոն (Սուլթանշահ), Բարտոլոմէո Աբագարոն եւ «Գաբիանա տպագրութիւնը», Արուս Եումուլի «Եղբայրութիւնից մինչեւ եղբայրասպանութիւն» եւ Թալին Սուճեանի «Հայերն անհետացան. Ճնշումն ու կորզումը վերապրեցին Անգարիան. Աշխատանքային պարտականութիւններ. Երկու համաշխարհային պատերազմների աշխատանքային գումարտակները, հարկադիր աշխատանքի օսմանա-թուրքական քաղաքականութիւնը» աշխատութիւնները:
«Գրական տեքստեր եւ պատմութիւն» բաժինը բաղկացած է հետեւեալ յօդուածներից՝ Վալենտինա Կալցոլարիի «Հայերէն անտիպ «Սուրբ նախավկայ Ստեփանոսի նահատակութիւնը», Մանեա Էռնա Շիրինեանի «Արիստոտելի եւ Աստուածաշնչի մեկնաբանումը Հայաստանում», Պաոլո Լուկկայի «Սուրբ Պօղոսի աղօթքն օձի խայթոցի դէմ. պատմութեան տեքստային վերլուծութիւնը, խմբագրութիւնը եւ թարգմանութիւնը հայկական աւանդութեան մէջ», Ճեսի Ս. Արլէնի «Անանիա Նարեկացու խրատը քահանաներին», Ռիկարդո Պանէի «Բարի Սամարացու առակի Գրիգոր Նարեկացու մեկնութիւնը», Փիթեր Ս. Քաուիի «Աստուածաբանութեան եւ բնափիլիսոփայութեան միջերեսը միջնադարեան Հայաստանում. Վարդան Արեւելցու զրոյցը բնութեան մասին» եւ Բենեդետտա Կոնտինի «Civitas Magna et Opulens». Յովհաննէս Երզնկացու քաղաքական ձեռնարկը»:
Յաջորդ՝ «Պատարագ, պաշտամունք, կրօնական միտք» բաժնում զետեղուած ուսումնասիրութիւններն են՝ Մայքլ Է. Սթոունի «Վեց անկումները», Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի «Անդրէաս Բիւզանդացու Զատիկի օրացոյցը», Չեզարէ Ալձատիի «Սուրբ քաղաքի Զատիկի Աւետարանական իրաւունքը հայկական դասախօսութիւնից անդին. Միլանի եկեղեցու վկայութիւնը», Զարուհի Պօղոսեանի «Խաչի տեսիլքներն ու խորհրդաբանութիւնը որոշ վաղ հայերէն տեքստերում» եւ Կլաուդիո Գուջերոտիի «Պատարագները սպառուել են. Ներսէս Լամբրոնացու աստուածաբանական վրդովմունքը»:
«Համակեցութիւն, ծայրամաս, սփիւռք» բաժնի նիւթերն են՝ Ստեֆանո Պելլոյի «Իմամի շունչը. Մուլլա Մուհսին Ֆայզ-ի Քաշանիի սեֆեան Քրիստոսի մասին (1599-1679)», Գառնիկ Ասատրեանի եւ Վիկտորեա Առաքելովայի «Քարի եւ լեռների պաշտամունքը Դերսիմի զազաների շրջանում», Լուիջի Մագարոտոյի «Գրիգոլ Ռոբաքիձէն ընդդէմ Իոսեբ Ջուղաշվիլու (Ստալինի)», Կլաուդիա Բոնարդիի «Հայ Բարսեղեան վանականներն Իտալիայի քաղաքապետարաններում (13-14-րդ դդ.)», Ջորջո Ռոտայի «Երբ գնալը լաւ էր. Ֆրանչեսկո Կոստէ Պիրին Եւրոպայում եւ (գուցէ) այլուր», Ալդո Ֆեռարիի «Իվան Այվազովսկին եւ հայ-ռուսական մշակոյթի համաձուլումը» եւ Արծուի Բախչինեանի «Ուրուագիծ հայ-իտալական բեմական աղերսների»:
«Խաչուած տեսակէտներ» բաժինը ներառում է Էդուարդ Ջ. Ֆարուջիայի «Միասնութիւնը եւ պառակտումը Սուրբ Գրքում» եւ Ալբերտո Պերատոների «Ինքնագիտակցութիւն, յիշողութիւն, սուբստանցիոնալութիւն. օգոստինեան ինտերիորիզմը եւ ժամանակակից սուբյեկտիւութեան ծնունդը» յօդուածները: Իսկ վերջին՝ «Նշումներ եւ քննարկումներ» բաժնում Ժան-Պիէռ Մահէի «Յետգրութիւն ներկայ հատորի» եւ Գոհար Գրիգորեան Սավարիի «Հայերէն յիշատակարանները Սսի գրաւման մասին (1375)» նիւթերն են:
Սոյն տօնագիրը՝ նուիրուած Լեւոն արքեպիսկոպոս Զեքիեանին, արդի հայագիտութեան մակարդակը ներկայացնող մեծարժէք հրատարակութիւն է:
Ա. Բ.
