Հայաստանյան առօրյան, եթե մեղմ գնահատենք, խնդիրների գերխնդիրների վերածվելու շրջափուլում է գտնվում: Անվտանգային ու պարենային հարցերի շարանին կարծես վերջ չկա, որն էլ հայ հանրությանն անորոշության է մատնում: Եվ հարցը` ի՞նչ անել, հնչում է յուրաքանչյուր պահի, քանզի վտանգներն այնքան են ահագնալի, որ երբեմն թե հաճախ չարագուշակ եզրահանգումների են հասցնում, որոնք չարժե բարձրաձայնել, վիճակն առավել խուճապայինի չվերածելու նպատակով:
Բայց դրանից մեր մտահոգությունները մասամբ իսկ չեն նվազում, քանզի դրանք ընդամենը առօրյա պարզ հարցերի ու խնդիրների լուծմանն են վերաբերում, տնտեսվարում կոչվածին: Օրվա իշխանությունը միանշանակ պնդում է, որ ՀՀ տնտեսությունում դրական տեղաշարժ ապահովելու համար հարկ է արտահանմանն ուղղված գործընթացներ ծավալել, երկիր արտարժույթ բերել: Առերեւույթ առարկություն չընդունող մոտեցում է, փաստերն էլ` ամենատարբեր կայացած երկրների վիճակագրությունը, սկսած հրեական պետությունից մինչեւ Ճապոնիա ու Չինաստան: Բայց չէ՞ որ կան զարգացող ու գերզարգացած շատ այլ երկրներ, ուր ներմուծումները մասամբ թե զգալիորեն գերազանցում են արտահանումներին, հիշենք Իսրայելի տարբեր տարիների վիճակագրությունը: Թուրքիայի առեւտրային վերջին տարիների հաշվեկշիռը բացասական է 50-60 մլրդ դոլարի չափով, Մեծ Բրիտանիայինը ամբողջ 150-160 մլրդ դոլար է կազմում: Վերջին 40 տարիներից 36-ում բացասական է ԱՄՆ-ի տնտեսության հաշվեկշիռը, 1981-ի 79 մլրդ դոլարից 2020-ին հասնելով 1 տրիլիոն դոլարի, 4 տրիլիոն դոլար բյուջեի պարագայում: Եվ հարցը` տնտեսվարման ո՞ր գործընթացներին նախապատվություն տալ, որը չգիտես ինչու նաեւ քաղաքականություն է որակվում, հնչում է պարբերաբար ու նաեւ մշտապես:
Տարիներ առաջ ասպարեզում հաճախ երեւացող որոշ տնտեսագետներ, առավելապես գիտական կոչումներով, նշում էին Շվեյցարիայի Դավոս բնակավայրում յուրաքանչյուր տարի անցկացվող տնտեսական համաշխարհային հավաքի օրինակով հայկական նմանատիպ միջոցառման անցկացման անհրաժեշտությունից: Դժվար է ասել ինչ ընթացք ունեցավ այն, քանզի 4-5 տարի անց էլ որեւէ արձագանք չկա, եթե նկատի չունենանք բուն Դավոսում մերոնց մասնակցությունը, որը տասնյակ հազարավոր դոլարների ծախսի է հանգեցնում: Թե ի՞նչ անել, որ այդ ծախսը քննարկման նյութ չդառնա, այլ նպաստի ՀՀ տնտեսության կայացմանն ու զարգացմանը, կարծես նշում ու հուշում են համանման հավաքների բազմաթիվ մասնակիցներ: Ասենք, նորզելանդացիներն իրենց երկրում առաջնահերթություն են համարում… կենդանական ծագման արտադրանքի թողարկումը, հատկապես կարագի տեսքով, որի զգալի քանակներ տեսնում ենք ՀՀ առեւտրային ցանցում, մինչդեռ հրեից երկրում նախապատվությունը տալիս են թռչնի մսին, 1 բնակչի տարեկան սպառումը հասցնելով 70 կգ-ի, երբ մեր առեւտրային ցանցը ողողված է ներկրված խոր սառեցված թռչնամսով: Իսկ ահա հյուսիսային երկիր Դանիայում վերջին տասնամյակներում գերադասում են… խոզի մսի ահռելի քանակներ արտադրել, յուրաքանչյուր տարի 1,6-1,7 մլն տոննա: Սիրողական մակարդակով արված հաշվարկների համաձայն, նշված քանակների 1,2-1,3 մլն տոննաների վերամշակումից ու արտահանումից Դանիայի տնտեսությունը ամեն տարի 5-6 մլրդ դոլարի եկամուտ է ստանում, երբ մեր հանրահայտ ծիրանի արտահանումը թերեւս 20-25 մլն դոլարի սահմանում է, իսկ մեր ողջ արտահանումը` հազիվ 2 մլրդ դոլար: Ահա ձեզ ու մեզ համեմատաբար փոքր տարածք ու բնակչություն ունեցող կայացած երկրների օրինակներ: Եվ հարցը` ի՞նչ կտա հենց թեկուզ ծիրանի այգիների, ասենք անհավանական 10-ապատկումը, հնչում է ինքնաբերաբար, եթե անգամ այդ պտղի վերամշակումից չրեր ու հյութեր պատրաստվեն: Չենք պնդում նման մոտեցման անառարկելիության վերաբերյալ, որի շուրջ տարօրինակորեն կարծիք կամ տեսակետ չի հայտնում նաեւ ՀՀ տնտեսվարական միտքը, որքանով որ այն կա: Այն մասամբ ցուցադրում է ՀՀ էկոնամիկայի նախարարությունը, որը նույնպես միանշանակ չի ընդունվում, քանզի նախարարը սիրում է … կատակել, ոլորտի ռազմավարության բացակայության պայմանում:
Որ ՀՀ տնտեսությունում, առանց նոր հեծանիվ հայտնագործելու գայթակղության տրվելու, անհրաժեշտ է թե՛ մանկական հեծանիվ արտադրել, թե՛ կենցաղին ու էլեկտրական տեխնիկա, թե՛ սարքեր ու սարքավորումներ, վայելքի ու պերճանքի առարկաներ, այն, ինչ պարտադրում է ինքնաբավությունը, հայերիս ցանկությունների ու հնարավորությունների սահմաններում է: Թե երբ դրանք գործնական տեսք կստանան, կտեսնենք առաջիկայում:
Վերադառնալով հայկական Դավոսի կազմակերպման գաղափարին, նշեմ, որ խնդիրն առաջ մղող մի քանի ջատագովների հետ զրույցներից լավատեսության նշաններ չուրվագծվեցին: Նրանք տարօրինակ էին գտնում, որ նախարարներից ոմանք որոշ դեսպանների հետ իրենց անցկացրած հանդիպումների ընթացքում քննարկում են տարածաշրջանային ու միջազգային փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցեր, կամ որ` ՀՀ կառավարության հեռարձակվող նիստերում չափից հաճախ է օրենքի ուժ ստացած բյուջեից վերաբաշխում իրականացվում: Տպավորություն է՝ փորձ է արվում ստեղծել, որ նախարարներն իրենց ճյուղային ոլորտներում բավարարից լավագույն արդյունքներ ապահովել են, իսկ կառավարությունը մարզին հատկացված մի քանի միլիոն դրամով ինչ-որ հոգս է թեթեւացնում: Ավաղ, կառուցված սպանդանոցներում խոստացված սպանդ գրեթե չի իրականացվում, խելացի անասնագոմերում կովերի կաթնատվությունը չի ավելանում, որի արդյունքում ՀՀ առեւտրային ցանցում վաճառվող կաթնամթերքը պիտակավորվում է որպես կաթ պարունակող արտադրանք: Այդպես էլ չի հաջողվում ցելոֆոնե տոպրակների փոխարեն բազմակի օգտագործման կտորե տոպրակներով փոխարինումն ու այլեւայլ՝ ձեռքի հետ լուծվող խնդիրների կարգավորումը:
ՀՀ-ում ժամանակը սպասվածից արագ է անցնում. սա է իրողությունը:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
29.03.2022թ.
