Բողոքի ցույցե՞ր, թե՞ խռովություններ Իրանում
22-ամյա քրդուհի Մահսա Ամինիի մահով պայմանավորված «Կին, Կյանք, Ազատություն» նշանաբանով 2022 թվականի սեպտեմբերի 16-ից Իրանի տարբեր նահանգներում անցկացվող բողոքի ակցիաները, կամ ԻԻՀ իշխանությունների բնորոշմամբ՝ դրսից հրահրվող խռովությունները, 2009 թվականի Իրանի խնդրահարույց նախագահական ընտրությունների հետեւանքը համարվող իրադարձություններից տարբերվում են իրենց ընդգրկվածությամբ ու միջազգային հնչեղությամբ: Ըստ միջազգային լրատվամիջոցների, ի համերաշխություն Իրանում անցկացվող բողոքի ակցիաների, աշխարհի ավելի քան 150 քաղաքներում տեղի ունեցած հանրահավաքների ու այլ կարգի քաղաքական միջոցառումների ժամանակ կանայք ցուցադրաբար կտրում էին սեփական մազափնջերն ու դրանով արտահայտում իրենց միաբանությունը Իրանում ապրող կանանց նկատմամբ:
Որոշ եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներում հավատարմագրված Իրանի դեսպաններ հրավիրվեցին դեսպանընկալ պետությունների արտաքին գործերի նախարարություններ՝ Իրանում մարդու իրավունքների խախտման դեպքերի կապակցությամբ պարզաբանումներ տալու համար: Մի քանի երկրներից իրենց քաղաքացիներին ուղղված կոչեր հնչեցին՝ չճամփորդել Իրան, կամ Իրանում գտնվելու պարագայում, անհապաղ լքել երկիրը:
Մի շարք երկրների ու միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարներ, քաղաքական ու հանրային դեմքեր ԻԻՀ իշխանություններին ուղղված կոչերով պահանջեցին վերջ դնել ցուցարարների նկատմամբ գործադրվող ճնշումներին…
Իրանում սովորական առօրյայի վերածված այս օրերի բողոքի ցույցերը «Կանաչների շարժում» անվանումն ստացած 2009 թվականի քաղաքական անցքերից տարբերվում են նաեւ շարժման լիդերների բացակայությամբ: Եթե «Կանաչների շարժման» դեպքում, ի դեմս 2009 թ. նախագահական ընտրություններում պարտություն կրած Քառուբիի ու Միր-Հոսեյն Մուսավիի, իշխանությունները գործ ունեին խոցելի, հետեւաբար նաեւ մեկուսացման ենթակա լիդերների հետ, ապա 2022 թվականի բողոքի զանգվածային ցույցերի կազմակերպումը թույլ չտալու համար իշխանությունների տեսադաշտում չկան կոնկրետ անձինք:
Կանանց ազատության համար սկիզբ առած այս շարժումը նախորդ ներքաղաքական խմորումներից տարբերվում է նաեւ ժողովրդի ու իշխանությունների միջեւ գոյացած անվստահության վիհով, որն ահագնանում ու խորանում է: Որքան էլ որ Իրանի իշխանությունները ներկայիս իրադարձութունների մեղքը բարդելու լինեն օտար ուժերի վրա, միեւնույն է, նրանք չեն կարող չընդունել այն իրողությունը, որ ժողովրդի դժգոհությամբ պայմանավորված ներկայիս խառնակ իրավիճակը օժտված է երկրի առօրյան քաոսի վերածելու բոլոր նախադրյալներով: Հարկ է նշել, որ ժողովրդի դժգոհության նախանշաններն իրենց զգացնել էին տալիս դեռեւս նախորդ ժամանակահատվածներում, որոնց մասին պատկան գերատեսչությունների կողմից նույնիսկ ներկայացվել են նախազգուշացնող համապատասխան զեկույցներ:
Առայժմ բավարար չեն կարող համարվել իսլամական հանդերձանքին վերաբերող նորմերը կարգավորելու նպատակով «Բարի արարքների քաջալերում եւ չարիքի մերժում» կոչվող Իրանի իսլամական հեղափոխությունից հետո ձեւավորված կառույցի միջոցառումները: Օրինակ, այդ կառույցի ղեկավար Գոլփայեգանիի օրերս արտահայտած կարծիքով, եթե իսլամական հանդերձանքին չհամապատասխանող կանանց տեղափոխելու համար տաքսու վարորդներին բարձր տուգանքներ նշանակվեն, ապա 50 տոկոսով կնվազի հիջաբը մերժող կանանց թիվը: Հիջաբը մերժող կանանց դեմ պայքարելու մեթոդներից մեկն էլ, ըստ նշված կառույցի, հիջաբի համար օգտագործվող որակյալ սեւ կտորի գների սուբսիդավորումն է:
Հստակ է, որ տաքսիստներին տուգանելով, կամ բողոքավոր կանանց անվճար սեւ կտոր տրամադրելով, ավելի արմատական թվացող քայլերով անգամ հնարավոր չէ սաստել այլեւս բռնությունների վախը թոթափած քաղաքացիներին:
Անորոշ է սակայն, թե ներկայիս աշխարհաքաղաքական վեկտորների ճշգրտման ու միջբեւեռային հավասարակշռությունների հստակեցման բարդ ժամանակաշրջանում Իրանում տեղի ունեցող ցնցումների պատկերը որքանո՞վ կարող է համեմատվել որոշակի արժեքների ու նորմերի վերանայմանը հանգեցրած 1979 թվականի Իրանի հեղափոխական շարժման տրամաբանության հետ:
Անկախ նրանից, թե ԻԻՀ իշխանությունները իսլամական հեղափոխության սահմանած արժեքների պահպանման պայմանով երկրի ներքաղաքական կյանքին սովորական ընթացք հաղորդելու համար ինչպիսի կանխարգելիչ քայլերի կդիմեն, կամ սահմանած սեփական չափորոշիչներից հարկադրաբար ինչպիսի նահանջ կարձանագրեն, միեւնույն է՝ Իրանի պատմության մեջ 2022 թվականի սեպտեմբերի 16-ը նշագրվելու է որպես շրջադարձային օր:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանագետ
