Օր-օրի մեր երկիրը, նկատի ունեմ՝ մեր դատաիրավական համակարգը, նմանվում է թուրքական, եւս առավել՝ օսմանաթուրքական «արդարադատությանը»: Հայերեն եւ օտարալեզու շատ գրքերում ենք կարդացել, թե ինչպես էին թուրքական ջենդերմեն (ժանդարմ, ոստիկանություն) կամ ղադին (դատավոր) «գործ» սարքում հայերի, հույների, ասորիների կամ քրիստոնյա այլ ազգի հպատակների դեմ. բավական էր, որ մի թուրք կամ քուրդ ոստիկանություն կամ դատարան ներկայանար ու գանգատ ներկայացներ, թե տվյալ անձը հայհոյել է իր կրոնին (թուրքերեն՝ «դինիմե սովդի»), իսկույն ձերբակալում էին ենթակային, գլխանց մի լավ ծեծում, ապա ձեռնակապված ուղարկում բանտ, երբեմն՝ մինչեւ աֆրիկյան Տրիպոլի (այժմ՝ Լիբիա) եւ այլ կալանավայրեր: Ձերբակալվածները բոլորովին անօգնական էին. դատարանը քրիստոնյաներին որպես վկա չէր ընդունում, ընդունելի էր միայն մահմեդականների վկայությունը, ինչը բացառիկ դեպքերում էր պատահում, երբ թուրք վկան համոզում էր դատավորին կամ ոստիկանության չաուիշին, որ ենթական անմեղ է, ոչ մի կրոնի դեմ էլ չի հայհոյել: Անշուշտ աշխատում էր նաեւ կաշառքի ինստիտուտը, որով ղեկավարվում էր ամբողջ կայսրությունը, որտեղ պետական պաշտոնյաները չէին վարձատրվում, այլ որպես տզրուկ նստած էին քրիստոնյա ազգաբնակչության վզին:
Այսպես էր կառավարվում «Եվրոպայի հիվանդ մարդը»՝ Օսմանյան Թուրքիան, ինչպես այն անվանում էին եվրոպացիք, նկատի ունենալով ոչ միայն երկիրը, այլեւ սուլթան Համիդին, որը տառապում էր հալածախտով, որը տեղից տեղ, նույնիսկ մզկիթ գնում էր զորքով, նույնիսկ այնքան էր վախենում կարմիր գույնից, որ Պոլսո հայոց պատրիարք Օրմանյանին հրահանգում էր արգելել հայ տիկիններին եւ աղջիկներին «հեղափոխական» այդ գույնի զգեստով դուրս գալ փողոց: Նա մատնիչ լրտուներով՝ խաֆիեներով էր լցրել ողջ կայսրությունը, իրենց ազգի, այդ թվում՝ հայ դավաճաններով, գործակալներով ու հրահրիչներով: Հաստատել էր խստագույն գրաքննություն մամուլի վրա, որտեղ բառերը կարդում էին աջից ձախ, ներքեւից վերեւ, ներքին իմաստ եւ ակնարկություն փնտրելով դրանց մեջ, իսկ տներում, դպրոցներում ու եկեղեցիներում անցկացնել էր տալիս խուզարկություններ՝ զենքի, ռումբի կամ փամփուշտի, կացնի, դանակների ու ձողերի՝ որպես խռովարարության եւ ապստամբության գործիք, ձերբակալման համար արդարացուցիչ ապացույց փնտրելով…
Շուրջ 150 տարի առաջ Թուրքիայում մշտապես տեղի ունեցող այս եւ բազմաթիվ այլ ճնշամիջոցները, տիրող բարքերն ու իրավազրկումները թե՛ ձեւով ու թե՛ բովանդակությամբ այս օրերին կրկնվում են մեր երկրում, անշուշտ որոշ «արդիականացմամբ» եւ բացառությամբ ջարդերի ու կոտորածների, առայժմ: Բարերար ու բարեգործ Սամվել Կարապետյանի, ընդվզման ու բողոքի շարժման ռահվիրա Բագրատ Սրբազանի, 30 եւ ավելի մեր քաղաքացիների կալանավորումը, ուրիշ շատերի նկատմամբ քաղաքական հալածանքները, ի հավելումն նախապես կալանավորվածների, նույնիսկ՝ դատարանում մահացած մեր սիրելի Արմեն Գրիգորյանի, փաստում են, որ թուրք-օսմանյան բարքերն են վերակենդանանում մեր հայրենիքում, մեր պետության մեջ:
Նորօրյա սուլթան Էրդողանը, որը հավակնում է վերականգնել Օսմանյան կայսրությունը, մեր երկրի պարագայում կարող է չանհանգստանալ. այստեղ էլ սուլթան ու սուլթանիկներ կան, կազմուպատրաստ՝ մաս կազմելու եւ ամրապնդելու իր երազած կայսրությունը:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
