«Իսկ Հայաստանի նկատմամբ նրա խենթացնող սիրահարվածության վկայությունն անմահ բանաստեղծությունների շարքն է»
Աննա Ախմատովան՝ Օսիպ Մանդելշտամի մասին
Օտար ազգերի մեջ եղել են, կան ու կլինեն մարդիկ, գործիչներ, ստեղծագործողներ, որոնք, ճանաչելով մեր ժողովրդին, ծանոթանալով նրա ստեղծած հոգեւոր արժեքներին, անկեղծ սիրով ու ջերմությամբ կապվել են նրա հետ, դարձել նրա բարեկամը, իրենց սերը խոստովանել առ նա գրական-գեղարվեստական, հրապարակախոսական, ճամփորդական եւ այլ բնույթի ստեղծագործություններով: Իսկ մեր՝ հայերիս պարտքն է եղել եւ մշտապես լինելու է հիշել, գնահատել ու մեծարել նրանց:
Մեր օտարազգի բարեկամներից է հրեական ծագումով ռուս բանաստեղծ, արվեստի տեսաբան, թարգմանիչ Օսիպ Մանդելշտամը (1891-1938): Եվ իբրեւ վերը նշված հիշատակի, գնահատանքի ու մեծարանքի մի արտահայտություն մեզ ներկայանում է բանասիրական գիտությունների դոկտոր, «Պատմաբանասիրական հանդես»-ի գլխավոր խմբագիր Անուշավան Զաքարյանի «Օսիպ Մանդելշտամ. բանաստեղծը եւ Հայաստանը» գիրքը՝ նվիրված բանաստեղծի ծննդյան 130-ամյակին. տպագրվել է ՀՀ ԳԱԱ արվեստի եւ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտների գիտական խորհուրդների որոշմամբ:
Գրախոսվող գրքից, Անուշավան Զաքարյանի «Օսիպ Մանդելշտամ. բանաստեղծը եւ ժամանակը: Հայաստանը նրա կյանքում» («Պատմաբանասիրական հանդես», 2021, 2, էջ 46-87) հոդվածից եւ հանրագիտարանային բնույթի մի քանի նյութից բացի՝ Մանդելշտամի կյանքի, գործունեության ու ստեղծագործական ուղու մասին հայերեն հրապարակումներ չկան. սույն աշխատանքը լրացնում է այդ բացը:
Աշխատության մեջ առաջին անգամ հայերենով ներկայացվել են մեծանուն մտավորականի կյանքը, գործունեությունը, ստեղծագործական ուղին եւ առնչությունները Հայաստանի հետ: Մանդելշտամի կյանքի, գործունեության ու ստեղծագործությունների, Հայաստանի հետ ունեցած առնչությունների վերաբերյալ հարուստ գրականություն կա: Վերջինս, սակայն, հիմնականում վերաբերում է Հայաստանին նվիրված բանաստեղծությունների շարքին եւ «Ճանապարհորդություն Հայաստան» արձակ սեղծագործությանը: Չեն մանրամասնվել գրապատմական կարեւոր իրողություններ, Հայաստան կատարած այցելության, հայ ժողովրդի կյանքին առնչվող իրադարձությունների նկատմամբ նրա մոտեցումների խորքային դրդապատճառներն ու նախադրյալները եւ այլն:
Անուշավան Զաքարյանի հեղինակած գիրքը բաղկացած է «Երկու խոսք» բաժնից, 7 գլխից, «Վերջաբանի փոխարեն», «ՀպջþՎպ», «Sammary», «Օգտագործված աղբյուրների եւ գրականության ցանկ» բաժիններից: Հեղինակը ներկայացրել է Մանդելշտամի կյանքը, գործունեությունն ու ստեղծագործական ուղին (գլուխ 1): Խոսել է նաեւ բանաստեղծի՝ Թիֆլիսում եւ Բաքվում (գլուխ 2), Հայաստանում (գլուխ 3), Շուշիում (գլուխ 4) եղած ժամակահատվածների մասին: Անդրադարձել է «Հայաստան» բանաստեղծությունների շարքին եւ Եղիշե Չարենցի հետ անցկացրած թիֆլիսյան օրերին (գլուխ 5): Աշխատությունն ընթերցելով՝ իմանում ենք «Ֆայտոնչին» բանաստեղծությունը գրելու շարժառիթը (գլուխ 6): Առանձին գլուխ է հատկացված «Ճանապարհորդություն Հայաստան» արձակ երկին ու դրա արձագանքներին (գլուխ 7):
Նշենք, որ գրականագետը իր այս գրքով շրջանառության մեջ է դրել Կարա Դարվիշի (Հակոբ Գենջյան)՝ Գրիգորի Ռոբակիձեին նվիրված «Պար լեռների վրա» վերնագրով բանաստեղծության՝ Մանդելշտամի կողմից կատարված ռուսերեն թարգմանությունը:
Գրքում տեղադրվել է նաեւ Մանդելշտամի՝ Հայաստանում գտնվելու ժամանակ արված լուսանկարը:
Գիրքը նախատեսված է ընթերցող լայն շրջանակի համար:
Հավարտ ակնարկի մեջբերենք Անուշավան Զաքարյանի հետեւյալ տողերը՝ իբրեւ հաջողյալ որակումներ՝ տրված մեծ բանաստեղծին ու մեր ազգի մեծ բարեկամին. «Օ. Մանդելշտամի անունը մեծապես կապված է Հայաստան երկրի ու հայ ժողովրդի հետ: Հայաստանում ճանապարհորդելը ճակատագրական դարձավ նրա համար, քանզի հետագա կարճատեւ կյանքը շաղկապված մնաց Հայաստանի, հայ մշակույթի հետ: Կապ, որ ռուս բանաստեղծը շատ թանկ էր գնահատում: …… Հայաստանից ստացած անջնջելի տպավորությունը խորապես արտացոլվել է Մանդելշտամի քնարերգության մեջ եւ արձակում: Հայկական թեման դարձավ շաղկապված բազմաթիվ մտորումների՝ մարդկության պատմության եւ պատմական գիտակցության, աշխարհի պատկերացումների, հնագույն մշակույթների մասին հանգուցակետ: Հայաստան կատարած այցելությունն Օ. Մանդելշտամի կյանքի ամենալուսավոր էջերից է եղել: Բիբլիական երկրի հետ ծանոթությունից ծնված բանաստեղծություններն ու արձակը ռուս գրականության մեջ Հայաստանի մասին գրված լավագույն գործերից են»:
ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՅԱՆ (Արմենյան)
Բան. գիտ. թեկնածու
