ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԵՐՁԵՑՄԱՆ ՎՏԱՆԳՆԵՐԸ

Կովկասյան տարածաշրջանում անսպասելիորեն հարաբերությունների նոր աշխուժացում է նկատվում: Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել է, որ ժամանակն է, որ Հայաստանն ու Թուրքիան աշխատեն իրենց հարաբերությունները բարելավելու ուղղությամբ: Միեւնույն ժամանակ, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Հայաստանի հետ բանակցություններ սկսելու հեռանկարներից է խոսում, իսկ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը որոշ դրական միտումներ է նկատել Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի վերաբերմունքում եւ արտահայտել է իր պատրաստակամությունը այդ երկրի հետ առանց նախապայմանների բանակցություններ սկսելու մասին:

Կողմերը կարեւորել են տրանսպորտային հաղորդակցությունների եւ ճանապարհների ապաշրջափակումըՙ շահագիգիռ բոլոր երկրների տնտեսական շահի եւ բարեկեցության հեռանկարով:

Որպես բարի կամքի դրսեւորման նշան, Հայաստանը միակողմանիորեն բացել է իր օդային տարածքը Թուրքական ավիաուղիներիՙ Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի միջեւ իրականացվող չվերթների համար, մինչդեռ Թուրքիայի օդային տարածքը դեռեւս փակ է մնում հայկական ավիաուղիների չվերթների համար:

Այնուամենայնիվ, կարճաժամկետ տնտեսական օգուտների կարեւորումը չպետք է տեղի ունենա քաղաքական ռիսկերի եւ պատմական հետեւանքների հաշվին, որոնք կարող են հայկական կողմի վրա շատ թանկ նստել:

Այս բոլոր զարգացումները պետք է դիտարկել նախագահ Էրդողանի կայսերապաշտական ծրագրերի հեռանկարների շրջանակում: 2023 թվականը բեկումնային է լինելու Թուրքիայի համար, քանի որ այդ թվականին Թուրքիան նշում է 1923 թվականի Լոզանի պայմանագրով Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրման հարյուրամյակը: Ծրագրվում է ավարտել Աթաթուրքի դարաշրջանը եւ սկիզբ դնել Էրդողանի դարաշրջանին: Դրա հետ կապված կազմվել է նոր սահմանադրության նախագիծը, որը պետք է փոխարինի 1982 թվականին ընդունված սահմանադրությանը, որով քննարկվում է դաշնային պետության հարցը:

Վերջերս ստորագրված Շուշիի հռչակագրով Թուրքիան եւ Ադրբեջանը պաշտոնապես հիմք են դրել ապագա դաշնային պետության համարՙ ակնկալելով նաեւ Կենտրոնական Ասիայի թուրքական պետությունների միավորումը: Նախագահ էրդողանը հավատում է, որ այդ դաշնային պետությունում տեղ կգտնվի նաեւ նվաճված այլ երկրների համար, այդ թվումՙ Հայաստանի: Արտաքին գործերի նախկին նախարար Ահմեդ Դավուդօղլուն, որը հայտնի է Օսմանյան կասրությունը վերականգնելու իր փառասիրական նկրտումներով, քննարկել է քրդերի հետ հարաբերություններըՙ թերեւս հուսալով, որ Թուրքիան կկարողանա այդ փոքրամասնությանը ընդգրկել կայսրության ժամանակակից տարբերակի մեջ:

Այս ծրագրերը կյանքի կոչելու համար նախագահ Էրդողանը մեջբերել է պատմության ընթացքում Թուրքիայի նվաճումների պատմական շղթանՙ ասելով. «Թե՛ հաղթանակը Մանազկերտում, թե՛ Ստամբուլի գրավումը մերն են: Թե՛ խաղաղության գործողությունը Կիպրոսում, եւ թե՛ ռազմական գործողությունները Սիրիայում, ինչպես նաեւ հաղթանակները Լիբիայում եւ Ղարաբաղում մեզ են պատկանում»:

1045 թվականին բյուզանդացիները թուլացրին Բագրատունիների հայկական թագավորությունը եւ գրավեցին դրա մայրաքաղաք Անին: Այնուամենայնիվ, 1071 թվականին սելջուկյան զորքերը Ալփ Ասլանի գլխավորությամբ պարտության մատնեցին բյուզանդական զորքին Մանազկերտի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում` այդպիսով ճանապարհ բացելով Փոքր Ասիայում սելջուկների նվաճումների համար, որոնց բարձրակետը Կոնստանդնուպոլսի գրավումն էր 1453 թվականին սուլթան Մուհամեդ Ֆաթիհի գլխավորած օսմանյան ուժերի կողմից:

Որպես վերը նշված «ձեռքբերումների» տրամաբանական շարունակություն հարկ ենք համարում ավելացնել անցյալ տարի Բաքվում հաղթական շքերթի ժամանակ Էրդողանի հայտարարությունն այն մասին, որ «նա եկել է իրագործելու իր նախնիների երազանքները»ՙ մեջբերելով Էնվեր Փաշային:

Երբ խոսք է գնում Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ հարաբերությունների կարգավորման մասին պետք է ավելի հեռուն նայելՙ խնդիրը դիտարկելով այդ հարաբերությունների անմիջական ազդեցությունից դուրս, քանի որ տնտեսական խթանները թակարդներ են, որոնք հետագայում կարող են հղի լինել պատմական անցանկալի հետեւանքներով: Սա չպետք է դիտարկել ընդամենը որպես վախեցնելու մարտավարություն, քանի որ Էրդողանի փառասիրական նկրտումները իրական են եւ նա մասամբ իրագործել է իր ծրագրերը վերը մեջբերած իր եւ նախորդների նվաճումներով:

Մենք նաեւ պետք է փորձենք վերլուծել Ռուսաստանի շահագրգռվածությունը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը խթանելու հարցում, պարզելուՙ թե արդյոք դա թելադրված է միայն սեփակա՞ն շահով:

«Այժմ, երբ հիմք է դրվել քաղաքական գործընթացի համար եւ պատերազմի ավարտից հետո ապաշրջափակվել են [Հայաստան-Ադրբեջան] բոլոր տրանսպորտային եւ տնտեսական ուղիները, կարծում եմ տրամաբանական կլինի, որ Թուրքիայի եւ Հայաստանի մեր գործընկերները շարունակեն ջանքեր գործադրել հարաբերությունների կարգավորման ուղղությամբ», ասել է Լավրովը Մոսկվայում տեղի ունեցած երիտասարդական ֆորումի ժամանակ:

«Մենք պատրաստ ենք ակտիվորեն աջակցել դրան», արձագանքել է Արտաքին գործերի նախարարի խոսնակ Մարիա Զախարովան :

Բանակցություններ սկսելու այս հանկարծակի շտապողականությունը ձեռնտու է Թուրքիային, Ադրբեջանին ու Ռուսաստանին եւ նպատակ է հետապնդում ամրապնդելու նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարագրի արդյունքում իրենց ձեռքբերածՙ քաղաքական եւ տարածքային առավելությունները:

Ռուսաստանը հեշտությամբ աչք է փակում Հայաստանի համար աղետալի չլուծված խնդիրների վրա, այն էՙ ռազմագերիների վերադարձը եւ Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի որոշումը: Այս ամենը արվում է Եվրոպայի անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) Մինսկի խմբի համանախագահներ Ֆրանսիայի եւ ԱՄՆ-ի կողմից ԵԱՀԿ-ի շրջանակներում բանակցային գործընթացը խափանելու համար, որով վերջապես կբարձրացվեր Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը եւ որը կասկածի տակ կդներ Ադրբեջանի հողի վրա ռուսական խաղաղապահ ուժերի տեղակայման օրինականությունը:

Որպես հարցը ձգձգելու մարտավարությունՙ Ռուսաստանը դիտավորյալ գործընթացի թեժ պահին փոխեց Մինսկի խմբի իր ներկայացուցչինՙ փորձառու Իգոր Պոպովի փոխարեն որպես համանախագահ նշանակելով Իգոր Խովաեւին , որ այցեր է կատարում Հայաստան եւ Ադրբեջան իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով: Ուշագրավ է, որ այդ երկրներում իր հանդիպումների ժամանակ նա նույնիսկ չի հիշատակել Մինսկի խմբի բանակցությունների վերսկսումը:

Իր հերթին, Հայաստանի նոր արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանի հետ համատեղ մամլո ասուլիսի ընթացքում պարոն Լավրովը կրկնել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի փաստարկները Հայաստանի ռազմագերիներին ազատ արձակելու դեմՙ նշելով, որ նրանց գերեվարել են նոյեմբերի 9-ի զինադադարի հաստատումից հետո: Արարատ Միրզոյանը իր անփորձության պատճառով չի հիշեցրել Լավրովին Ռուսաստանիՙ հայտարարագրով ստանձնած պարտավորությունների եւ անձանցՙ իրենց կամքին հակառակ գերության մեջ պահելու վերաբերյալ միջազգային մարդասիրական նորմերի մասին:

Հայաստանը առաջին քայլն է արելՙ իր օդային տարածքը բացելով Թուրքիայի համար, սակայն դեռեւս վաղ էր հայտարարելը, որ Երեւանը պատրաստ է առանց նախապայմանների բանակցություններ սկսելուն, քանի որ Ադրբեջանը եւ Թուրքիան պարզորոշ հասկացրել են, որ բանակցային սեղանին չեն մոտենա, եթե չկատարվեն իրենց նախապայմանները: Ադրբեջանը Հայաստանից պահանջում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրում, որով վերջինս կհրաժարվի Ղարաբաղի տարածքի նկատմամբ իր բոլոր պահանջներից, իսկ Ռուսաստանը արդեն իսկ հայտարարել է, որ Ղարաբաղի կարգավիճակը քննարկելու ժամանակը չէ:

Մինչ Թուրքիան ի սկզբանե առաջ էր քաշել մի շարք ծանրակշիռ պատմական պահանջներ. Անկարան փորձում էր Ղարաբաղյան հարցը կարգավորել Ադրբեջանի օգտին: Մոսկվայի պնդմամբՙ այժմ, երբ խոչընդոտը հաղթահարված է, այլեւս չպետք է լինեն նախապայմաններ: Սակայն Անկարան հենց սկզբից միացել է Բաքվի դիրքորոշմանը եւ ավելացրել իր սեփական նախապայմանը. «Հայաստանը պետք է հրաժարվի ցեղասպանության ճանաչման գործընթացից, հատուցման պահանջներից եւ ճանաչի Թուրքիայի տարածքային ամբողջականությունն ու 1921 թվականի Կարսի պայմանագրով ամրագրված սահմանները»:

Այդ ամենը հաշվի առնելով պետք է փաստել, որ Հայաստանը բանակցությունների սեղանի շուրջ նստելու է դատարկաձեռն: Երեւանը պետք է ունենա իր սեփական նախապայմանները ի պատասխան Թուրքիայի պահանջների: Այն որպես հաղթաթուղթ առնվազն պետք է բանակցությունների սեղանին դնի Ցեղասպանության ճանաչման հարցը, եթե ոչ հատուցումների փաթեթը, եւ բանակցությունները սկսի զրոյական կետիցՙ հերթով ներկայացնելով բոլոր փոխադարձ պահանջները:

Վերջին 106 տարում Թուրքիան իրեն ապահով էր զգում, քանի որ միայն ինքնիշխան պետությունը կարող է իրավական հատուցում պահանջել: Անկարան «թեթեւ» էր տանում սփյուռքահայության պատճառած անախորժությունները եւ շարունակում էր անպատժելի կերպով վայելել Ցեղասպանության պտուղները: Բայց երբ Հայաստանը դարձավ ինքնիշխան պետություն, այն թուրքական կողմի համար փուշ դարձավ:

Ուստի, Թուրքիայի վերջնական նպատակն է այդ ինքնիշխան պետության վերացումը աշխարհի քարտեզիցՙ որպեսզի ոչինչ չխանգարի նրան մարսել Հանցագործության պտուղները:

Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին որոշակի գործողությունների դրդելը հետապնդում է հետեւյալ պարզ նպատակները. հեռու պահել Արեւմուտքը Կովկասից եւ ավարտին հասցնել Անկարայի հետ իր գործարքը:

Հայաստանը չպետք է հասարակ խաղազինվորի դեր ստանձնի այս վտանգավոր խաղում:

Անգլ. թարգմանեցՙ ԼՈՒՍԻՆԵ ՂԱԼՈՒՄՅԱՆԸ, (The Armenian Mirror-Spectator)