Հուլիսի 6-ին երկրային կյանքին հրաժեշտ տվեց 92-ամյա մի արտիստ, որն աշխարհի հետ միշտ հայերեն էր խոսում ուՙ առանց թարգմանչի: Նրա երաժշտական լեզուն մեր արդի խոսակցականը կրելով իր մեջ, խիստ հագեցած էր երկարընթաց մեր լեզվի, նախնական հնչյունների, մեր շեշտի, մեր աղոթքի ու հառաչանքի բոլոր շերտերով: Թվում էՙ դյուրին բան է արեւելք- արեւմուտք մեր խաչմերուկում միշտ բեմի վրա լինելՙ դուդուկ սիրում են, կատարումդ, ավելինՙ ստեղծածդ ինքնըստինքյան հասկանալի է դրացի հին ազգերին: Բայց Ջիվան Գասպարյանը որտեղ կանգնում էրՙ եվրոպական, ասիական թե ամերիկյան բեմում, նախՙ շեշտում էր, թե ինքն, ի տարբերություն շատերի, ծիրանափող է նվագում, իսկ ծիրանի հայրենիքը (դեռ անվիճելի) Հայաստանն է: Ու սպառվում էր «ո՞վ է տարածաշրջանում առաջինը, ո՞ւմ գործիքն է սա» անընդհատ վեճ բորբոքող հարցի իմաստը:
Ջիվան Գասպարյանից առաջ մեր երկրի բեմերում ու դրա սահմաններից դուրս շատերն են ծիրանափող փչել, մեր ականջին սիրելի, թանկ անուններ շատ կան, ինքն էլ միշտ հիշատակում էր իրենից առաջ ճանապարհ ելած, իր համար ուղեցույց իր ուսուցիչներին: Բայց նա՛ էր, որ աստվածաշնորհ երաժշտականությունն իր խնամեց այնպիսի ջանասիրությամբ, զարմանալի ինքնակրթությամբ հասցրեց փայլեցնել իր շնչառությամբ ուկնդրին փոխանցվող անհարթ մակերեսը, խնամեց, թող ներվի ասել, անջրդի մի տարածք, որ օրեցօր սուզվում էր գերեզմանոցի խնկահոտ ավազի մեջ, հարսանիքների հուռթի կերուխումներում…Նա սգո մեղեդի չէր նվագում, նրա հնչյունը ողբերգության ներկայացում էր, նրա զուռնան չէր զլում, այդ գործիքը դառնում էր հաղթության փող, եւ դրա ազդականչին կարոտ մեր ունկը փորձում է հավատալ, որ Գասպարյանի աշակերտները նույնքան ոգեղեն վերընթաց հնչերանգներով բուժելու են մեր պարտված մարմնի զնդանն ընկած վիրավոր հոգին:
Ծիրանափողի նրա անբառ լեզուն, Արտիստի խիստ տեսանելի ժողովրդականությունը միշտ միավորում էր նրա բազմազգ ունկնդրին: Սոցիալական ցանցերում Ջիվան Գասպարյանի մահն են սգում վրացիներ, թուրքեր, քրդեր, պարսիկներ, հնդիկներ, գերմանացիներ, համաշխարհային ճանաչում ունեցող արտիստներ, որ առիթ են ունեցել նրա հետ ստեղծագործական վերելք ու վայելք ապրել բեմում, ձայնագրման ստուդիայում: Կենդանության օրոք արդեն լեգենդ էրՙ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստը (1978- ից) սիրում էր պատմել իր ելույթից հետո Ստալինի հետ հանդիպման մասին: «Նեղճակատ կինտոյին» չէ, «պողպատ հագած գեներալիսիմուսին» հուզել էր այնքան, որ ծափերն ու գովասանքը քիչ էին թվացելՙ Գասպարյանին «Պոբեդա» ժամացույց էր նվիրել: Համաշխարհային բեմեր նվաճած արտիստն այս պատմությունը վերջին տարիներին արդեն ինքը չէր էլ հասցնում փոխանցել, պատմում էին նրան ընկերակցող օտարերկրացի երաժիշտներ, երկրպագուներ, նրա արվեստը սիրտ էր նվաճել, նրա պատմությունըՙ միտք: Նրա կապույտ աչքերը, որ պահպանել էին մորից վաղ տարիքում զրվելու հիշողությունը, փայլուն չէին, արցունք կար հավաքված, որ իր գրած ու համարյա բոլոր համերգներին կատարվող «Մորս» երգի բառերի հետ կուտակվում էր ունկնդրի հոգում: Բեմ բարձրանալիս զարմանալի առույգ էր, շունչը երբեք չէր կտրվում: Բեմից դուրս նկատելի էր դառնում, որ այդքան կենսունակ արտիստը քայլելու դժվարություն ունի:
Տարիներ ի վեր Ջիվան Գասպարյանին տարբեր առիթներով եմ հանդիպել: Ընտանեկան խնջույքի ու համերգասրահի դուդուկահարը նույն մարդը չէր, անշուշտ, բայց նույն արտիստն էրՙ թե՛ Երեւանում, թե՛ Երեւանից դուրս: Երբ մեր տան պատի ռադիոն Ջիվան Գասպարյանի կատարումն էր սփռում, տատիս խոնավ աչքերից հասկանում էի, որ ծիրանափողի հնչյունը նրա հոգու թաղիքը մետաքսի է վերածել: 2002 թվականին այդպիսի մի պատկեր, արդեն Գերմանիայում, իմ վերհուշն արթնացրեց: Գերմանացի տարեց ամուսիններ էին Էսսենում մեզ հետ ունկնդրում Ջիվանին, որի անունն արտաբերում էին առաջնահար շեշտով, հարազատությամբ: Բախի ու Բեթհովենի երկրի տարեց ունկնդիրը Գասպարյանի դասականությունը չէր վիճարկում: Ջիվանի կատարումն ի՛նչ պատմություն էր փոխանցել նրանց, չգիտեմ, բայց ականջից սիրտ էր լցվել, իսկ աչքերից հոսում էր…
«Ազգ»ի առաջիկա համարում Մեծ Արտիստին կենդանացնող մեր վերհուշը դեռ տպագիր տեսք կստանա:
