Հայաստանում վերջին զարգացումները ցույց են տալիս, որ այն, ինչ առաջին հայացքից կարող է ընկալվել որպես իշխանության եւ եկեղեցական վերնախավի միջեւ իշխանական պայքար, իրականում վեր է հանում հիմնարար հարցեր ի՞նչ դեր պետք է ունենա Եկեղեցին ժողովրդավարական կարգում, որտե՞ղ են ավարտվում պետության օրինական շահերը եւ որտե՞ղ է սկսվում հոգեւոր ինքնուրույնությունը, եւ ինչպե՞ս պետք է Եկեղեցին վերաբերվի իր սեփական պատմությանը, գիտակցելով իր իշխանությունը, ազդեցությունը եւ պատասխանատվությունը, բայց նաեւ դրանց սահմանները:
Հայ Առաքելական Եկեղեցին պարզապես կրոնական կազմակերպություններից մեկը չէ: Այն դարեր շարունակ կամրջել է պետականության բացակայության ժամանակները, պահպանել լեզուն, գրերը, հիշողությունն ու հավատը եւ հալածանքների ու ցեղասպանության պայմաններում ժողովրդին տվել է մի տարածք, որտեղ նրա արժանապատվությունն ու ինքնությունը անուն ունեին: Այս պատմական փորձառությունն այսօր էլ ձեւավորում է շատ հայերի ինքնագիտակցությունը, թե՛ Հայաստանում եւ թե՛ Սփյուռքում «Հայ» ասելիս հաճախ ակամայից նկատի է առնվում նաեւ Հայոց Եկեղեցին: Այդ պատճառով էլ Եկեղեցու հանդեպ պետական ամեն մի միջամտություն Հայաստանում ընկալվում է ոչ միայն որպես իրավական, այլ նաեւ որպես գոյաբանական հարց: Միաժամանակ, այս ամենը Եկեղեցուն չի ազատում ժողովրդավարական ներկայի մեջ իր տեղն ու դերը վերաիմաստավորելու պարտականությունից:
Մի կողմից մտահոգիչ է, երբ պետությունը սկսում է միջամտել եկեղեցու ներքին գործերին, անձնակազմային հարցերին, օրինակ՝ եպիսկոպոսների պաշտոնազրկմանը կամ վերանշանակմանը: Պետք է հասկանալ, որ եկեղեցական պաշտոնները քաղաքական վարչական դիրքեր չեն, այլ հոգեւոր կոչման արտահայտություն, կարգավորվող եկեղեցական կանոնական իրավունքի միջոցով: Երբ աշխարհիկ դատարաններն ու ուժային կառույցները փաստացի որոշում են եկեղեցական ճակատագրեր, վտանգվում է ոչ միայն կրոնական ազատությունը, այլեւ իրավական պետության հիմքը, խախտվում է երկրի սահմանադրությունը:
Մարդու իրավունքների տեսանկյունից խնդիրը առավել է սրվում այնտեղ, որտեղ հոգեւորականները ենթարկվում են ձերբակալությունների, ճնշումների կամ քրեական մեղադրանքների, որոնք քաղաքական գործիքավորման տպավորություն են թողնում: Դատական համակարգը, որը եկեղեցական հակամարտություններում արագորեն որոշումներ է կայացնում իշխանությանը մոտ կանգնած կողմերի օգտին, իսկ քննադատական ձայները ենթարկվում են հետապնդման կամ վարկաբեկման, վնասում է սեփական հեղինակությանը: Այն այլեւս չի ընկալվում որպես անկախ իշխանություն, այլ իշխող քաղաքական ուժի շահերի ներկայացուցիչ: Նման իրավիճակում վտանգվում է ոչ միայն կրոնական ազատությունը, այլեւ ամբողջ իրավական պետության ճարտարապետությունը:
Մյուս կողմից այս ամենը չի չեղարկում մեդալի մյուս կողմը: Եկեղեցին, որը պատմականորեն այնքան սերտորեն կապված է ազգային ինքնության, քաղաքական անցյալի եւ հասարակական կառուցվածքի հետ, որքան հայկական Եկեղեցին, ներկայացնել որպես քաղաքականությունից լիովին հեռու կառույց: Պատմության ընթացքում այն եղել է ազդեցիկ դերակատար: Հետեւաբար «քաղաքական չեզոքության» պնդումը հաճախ ավելի շատ իդեալ է, քան իրականություն: Եթե Եկեղեցին ցանկանում է խոսել մարգարեական իր առաքելությամբ, որպես Աստծո ձայն, ժողովրդի խիղճ, ապա նա պետք է պատրաստ լինի նաեւ քննադատություններ լսելուն, ապահովելով թափանցիկություն եւ ազնվորեն անդրադառնալով ներքին առկա խնդիրներին, որոնք միշտ էլ եղել են, կան ու կլինեն:
Հայաստանը այսօր կանգնած է ընտրության առաջ: Պետական միջամտությունը չի կարող արդարացվել «բարեփոխումների» անվան տակ, իսկ հոգեւոր հեղինակությունը չի կարող օգտագործվել ընդդիմությունը լռեցնելու համար: Այո՛, եկեղեցին, լինելով կենդանի մարմին, միշտ էլ ունեցել է, ունի եւ կունենա բարեփոխումների կարիք, եւ այո՛, քաղաքացիական հասարակության պարտականությունն է քննադատաբար հետեւել նաեւ եկեղեցական իշխանության կառույցներին: Սակայն ո՛չ, դա չի արդարացնում պետության կողմից Եկեղեցու «կարգապահական» վերահսկումը դատական համակարգի, ոստիկանության կամ քաղաքական արշավների միջոցով: Նույնքան անթույլատրելի է նաեւ հոգեւոր հեղինակության վրա հղում անելով՝ ներքին յուրաքանչյուր քննադատություն ներկայացնել որպես «արտաքին հարձակում»: Երկու մոտեցումներն էլ վտանգավոր են եւ տանում են դեպի խոր ճգնաժամ:
Հայաստանին անհրաժեշտ է ոչ թե Եկեղեցուն մարգինալացնող աշխարհիկացում, որը այն կվերածի լուսանցքային մի կառույցի, եւ ոչ էլ հանրային վերահսկողությունից խուսափող Եկեղեցի: Անհրաժեշտ է հասուն գործընկերություն, որտեղ պետությունը պաշտպանում է Եկեղեցու ազատությունները, իսկ Եկեղեցին այդ ազատությունն օգտագործում է ոչ թե հոգեւոր վերնախավի շահերը առաջնային դարձնելու, այլ Ավետարանին եւ մարդու արժանապատվությանը, ճշմարտությանը եւ հասարակական հաշտեցմանը ծառայելու համար՝ հեռու մնալով կուսակցական պայքարներից:
Քրիստոնեական հավատքի համաձայն, վերջին խոսքը չի պատկանում ո՛չ պետությանը, ո՛չ էլ Եկեղեցուն՝ որպես ինստիտուցիոնալ կառույցի, այլ միայն Աստծուն: Եվ հենց այս գիտակցությունն է, որ պետք է չափ ու սահման դնի երկուսի իշխանությանը: Այս լարվածության մեջ է որոշվելու, թե արդյոք Հայաստանը կարո՞ղ է լինել մի երկիր, որտեղ Եկեղեցին կարող է ազատորեն շնչել եւ իր առաքելությունն իրականացնել է ի փառս Աստծո, ի բարօրություն Մարդու եւ ի պատիվ Հայրենիքի, իսկ պետությունը՝ ամուր կանգնած օրենքի եւ ժողովրդավարության հիմքերի վրա, ազատ մնալ ամեն ինչից վախենալու եւ ամեն ինչ վերահսկելու մոլուցքից եւ չխախտել ժողովրդավարության հիմնարար սկզբունքները:
Տիրատուր քհն. Սարդարյան
Գերմանիայի Բադեն Վյուրթեմբերգի համայնքի հոգեւոր հովիվ
