Սեւ ոսկու պաշարներով աշխարհին կաշառած Ադրբեջանի նախագահը աչք ունի Հայաստանի սպիտակ ոսկու՝ քաղցրահամ ջրային պաշարների վրա, չի թաքցնում իր անհագ ցանկությունը, իսկ Արցախի հարստություններին դեռեւս անպատիժ տիրանալուց հետո համարձակվում է անթաքույց ցանկությունը նպատակ դարձնել: Ոսկու եւ ջրային պաշարներով դեռեւս լիովին չկողոպտված Հայաստանի Հանրապետությունը մոտեցող Վիշապի տարում՝ 2024-ին պիտի Վահագն ծնի… սա՛ է մեր փրկությունը, որի մասին անուղղակի հուշում է մեր երկիր այցելած «ՖԱՑ» -ի հեղինակը:
Գերմանական «Ֆրանկֆուրտեր ալգեմայնե ցայթունգը» դեկտեմբերի 5-ին Իրա Փեթերի հեղինակած ծավալուն պատկերազարդ հոդվածով անդրադարձել է Ադրբեջանի՝ Արցախի եւ Հայաստանի հանդեպ ռազմական նպատակներին: Հեղինակը կարծում է, որ ԼՂ-ի վրա հարձակման, պատերազմի բուն պատճառների մասին ուսումնասիրություններում թերասացություն կա. Արցախը Ադրբեջանի համար շահադիտական է նկատվել նաեւ քաղցրահամ ջրային պաշարներին տիրանալու պատճառով: «Հայաստանը Կովկասում քաղցրահամ ջրային ամենամեծ պաշար ունեցող երկիրն է, որին ուզում է տիրանալ դրացի ավտորիտար երկիրը: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանն ու Ադրբեջանը ԼՂ-ի համար բազմիցս պատերազմել են, պատճառը միայն էթնիկական չի եղել: Երկու կողմն էլ միմյանց մեղադրում էին գետերի պատնեշները ի վնաս մյուս կողմի կառուցելու, ջրի աղտոտման, բնական աղբյուրները փակելու մեջ:
Հարավային Կովկասում նվազող պաշարները դառնում են ճնշման միջոց, գրում է «ՖԱՑ»-ի հեղինակը եւ իր՝ «արդյոք սա վճռորո՞շ պատճառ է եղել պատերազմի համար» հարցի պատասխանը ցանկանում հաստատել նոյեմբերին իր այցելած Լեռնուտի օրինակով: «Շիրակի սակավաբնակ մարզում ծվարած այս գյուղը սահմանակից է Վրաստանի տնտեսապես թույլ հարավային մասին, արեւմուտքից՝ Թուրքիայի փակ սահմանին: Ծովի մակերեւույթից 1500 մետր բարձրության վրա չոր ամռանը բլուրների գագաթները դեղին են, ձմռանը՝ ձնապատ: Արթուր Պողոսյանը իր համագյուղացիների նման անհանգստանում է՝ «տարիների հետ ձյուն քիչ է տեղում»: «Կարիտասի» աշխատակից Արտաշես Մարգարյանի հետ 200 մետր բարձրանում են դեպի միակ լեռնային աղբյուր: Գյուղը միացված չէ մարզի կենտրոնական ջրային համակարգին: «Ջրի ճնշումը զգալի նվազել է: Աղբյուրի ակունքը բավարար պաշտպանված չէ», «ՖԱՑ»-ին բացատրում է Մարգարյանը: Հայաստանյան «Կարիտասը» այս շրջանի մոտ 20 գյուղ նոր ջրատարներով վերազինել է՝ դրանով ապահովել բազմաթիվ գյուղատնտեսների ապրուստը: Խորհրդային տարիներին գործող ջրանցքներով ոռոգման համակարգը փլուզվել է: «Լեռնուտի ջրի խողովակները մաշված են, ջրի կեսը կորչում է», ասում է Մարգարյանը: «Կարիտասից» մոտ 20 000 եվրո կպահանջվի կենդանիներից եւ բույսերից պաշտպանող ցեմենտապատ ծածկ, նոր խողովակներ տեղադրելու համար: Այդժամ Արթուրը կկարողանա բավարարել ընտանիքի եւ կովերի ջրի պաշարները: Տարիներ առաջ ջրի պատճառով հրաժարվել է սեփական այգին մշակել, Գյումրիում աշխատանք չգտած Պողոսյանը մեկնել է Ռուսաստան, 5 տարի առաջ էլ չի դիմացել, վերադարձել է հայրենի եզերք: Ցույց տալով աղբյուրի տակի իջվացքն, ասում է, թե 15 տարի առաջ փոքրիկ ջրամբար է եղել: Գյուղի տների մի մասը բնակիչ չունի, մահացել են, ՌԴ-ում են, որտեղ ՀՀ-ից ավելի շատ հայ է ապրում, գրում է թերթը:
«Արտագաղթի բազմաթիվ պատճառներից է ջրի սակավությունը», «Հայաստանի կանայք հանուն առողջության» կազմակերպության ներկայացուցիչ համաճարակաբան Էմմա Անախասյանի կարծիքն է մեջբերում հոդվածագիրը: Ըստ գիտնականի, Հրվ.Կովկասում ջրային պաշարների նվազումն առաջին հերթին պայմանավորված է կլիմայի գլոբալ փոփոխություններով, ջերմաստիճանի տարեկան աճը գերազանցում է համաշխարհային միջինը: 1929-ից 2016 -ին ՀՀ-ում միջին ջերմաստիճանն աճել է 1,23 աստիճանով, մինչդեռ 1935-2012-ին՝ տարեկան միջին տեղումների քանակը նվազել է 10 տոկոսով: Նվազ տեղումները հանգեցրել են ստորերկրյա ջրերի նվազման, միաժամանակ չորանում են գետերն ու հանքային աղբյուրները, իսկ Արարատյան դաշտավայրի շրջանների հողերն աղակալում են, տուժել է տեղի գյուղատնտեսական հողերի 40 տոկոսը:
«ՖԱՑ»-ն անդրադառնում է Հայաստանի ջրերի աղտոտվածությանը՝պայթուցիկ նյութերի մնացորդներով, ծանր մետաղներով «հագեցածության» խնդրին: Ապագայում էլ դրա վնասներն առավել ընդգրկուն կլինեն, եթե 40 տոննա ոսկի պարունակող Ամուլսարում ոսկու արդյւնահանում սկսվի: «Էկոլուր» կազմակերպությունն էլ մտավախություն ունի, որ այն կարող է աղտոտել Արփա եւ Որոտան գետերը, ավելի մեծ անհավասարակշռության մեջ դնել Կովկասի ամենամեծ քաղցրահամ ջրի՝ Սեւանի էկոհամակարգը: « Հարեւան Վրաստանի ու Ադրբեջանի հույսն էլ Սեւանն է», գրում է «ՖԱՑ»-ը:
Ի տարբերություն ՀՀ-ի, Ադրբեջանը գրեթե զուրկ է ջրային պաշարներից: Էմմա Անախասյանը համոզված է, որ «ԼՂ-ի համար պատերազմները էթնիկ հակամարտությամբ պայմանավորված չեն: Ադրբեջանն ուզում էր մեր աղբյուրները»: Համաճարակաբանի ենթադրությունը հաստատում է ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի պաշտպանության և միջազգային իրավունքի գծով փորձագետների Conflict and Environment Observatory (CEOBS) 2020-ի անկախ հետազոտությունը, ըստ այդ զեկույցի՝ հակամարտության անտեսված շարժիչ գործոնը ջրի խնդիրն է», գրում է հոդվածագիրը:
44 օրյա պատերազմից առաջ Ադրբեջանը ջրի լուրջ ճգնաժամի մեջ էր: Թուրքիայից Վրաստանով Ադրբեջան հոսող Քուռ գետի մակարդակն ամռանը 2,5 մետր կտրուկ նվազել էր, պատճառ դարձել Կասպիցի ջրահոսքի խախտման: Ադրբեջանի ամենամեծ ջրամբարի մակարդակն իջել էր 16 մետրով: Սա լուրջ ազդեցություն ունեցավ խմելու ջրի մատակարարման, գյուղատնտեսության վրա: Իսկ ԼՂ-ն հարուստ էր ջրային պաշարով», գրում է «ՖԱՑ»-ը:
Ի դեպ նկատելի է, որ գերմանական մեդիան շարունակում է կիրառել սխալ՝ «ԼՂ-ն միջազգային իրավունքի տեսակետից ադրբեջանապատկան է, բայց…» ձեւակերպումը, որը հենարան չունի: Նաեւ այն փաստը, թե ԽՍՀՄ ժամանակ ինքնավար մարզի կարգավիճակ է ունեցել, եւ կարեւորը՝ շեշտադրում, թե Ադրբեջանը հարձակվել է դե ֆակտո պետության վրա: «Այնտեղի համարյա բոլոր՝ 100 000 բնակիչները գաղթեցին, մեծ մասը՝ ՀՀ, մոտ 10 տոկոսը՝ ՌԴ: CEOBS-ի հետաքննության եզրակացությունն այն է, որ Ադրբեջանի համար ձեռնտու էր ռազմական ճանապարհով վերահսկողության տակ առնել ԼՂ ջրային պաշարները: «Պատերազմը դեռ չի ավարտվել. Ադրբեջանը կփորձի ուղիղ ելք ունենալ դեպի Սեւան», Անախասյանի խոսքն է մեջբերում թերթը, որ հավելում է, թե որոշ տեղերում լիճը ադրբեջանական սահմանից հեռու է 5 կմ-ով: Ջերմուկն էլ, որ Ամուլսարին մոտ է, հետաքրքրում է Բաքվին, որ 2022-ի սեպտեմբերին արդեն հարձակվել է այդ տարածքի վրա, սահմանները տեղափոխել իր օգտին», «ՖԱՑ»-ի ծավալուն հոդվածում գրում է Իրա Փեթերը:
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
