Իմաստաբանական բառարան

Գլուխը

Ուղեղի ողջ ծանրությունն իր մեջ կրող մարդու մարմնի վերին, եւ մի խումբ կենդանիների՝ առաջնային հատվածի, այն է՝  ԳԼԽԻ  մասին  գիտական տրակտատներ ու գեղարվեստական զեղումներ շատ կան: Դրա մասին են գրել կենսաբաններն ու կենդանաբանները,   բժիշկներն ու   հեքիաթասացները: Մի խոսքով՝ ով պատահի: 

Իսկ լեզվաբաններն էլ այդ թեմային անդրադարձել են յուրովի և պարզել, որ  ժամանակակից  հայերենում կա ԳԼԽԻՆ վերաբերող մի դարձված, որը բառացի նշանակությամբ կիրառելի էր հեռավոր անցյալում՝ իբրեւ վկայություն ժամանակի բարքերի ու սովորույթների: Սակայն այսօր այդ դարձվածքի բառացի օգտագործումն անգամ զարհուրանք ու սոսկում է առաջացնում:  

Խոսքը նաեւ վերաբերում է «գլուխ բերել» արտահայտությանը, որն արդի հայերենով  նշանակում է «հաջողացնել, ավարտին հասցնել», երբեմն նաև՝ «շտապողականություն ցուցաբերել»: 
Ոմանք այս արտահայտության ակունքները տեսնում են Արտաշատում բեմադրված  Տիգրան Մեծ  արքայի որդի Արտավազդ Բ-ի հունարեն ողբերգության  մի դրվագի մեջ, որի ժամանակ,  ի նշան մեծ հաջողության, բեմ է բարձրացվել պարտված թշնամու՝  հռոմեացի զորավար Մարկուս Լիցինիուս Կրասուսի գլուխը: Զորավարը պարտություն էր կրել ու սպանվել հայկական հողի վրա:

 «Շտապողականություն ցուցաբերել» իմաստով «գլուխ բերել» դարձվածքը կիրառելի է նաեւ Իրանում: Սակայն մեր դրացիներն այս արտահայտության հիմքում տեսնում են պատմական երկու դրվագ, որոնք այս կամ այն կերպ կապվում  են հայկական իրականության հետ:  

1.   16-րդ դարի սկզբին, մեր օրերի նման, Հայաստանի տարածքը վերածվել էր  Օսմանյան Թուրքիայի ու Սեֆյան Պարսկաստանի միջեւ առեւտրի ուղիների, կամ ժամանակակից լեզվով՝ «միջանցքների» տիրապետման համար մղվող  պայքարի գոտու:  Հայաստանն իր ուսերի վրա էր կրում պատերազմական գործողությունների  ողջ ծանրությունը:

Ըստ պարսիկ արքունական պատմիչ, Շահաբբասի արշավանքները հիպերբոլիկ պատկերներով նկարազարդող Իսկանդարբեգ Մունշի Թուրքմանի, 1604 թվականին Երեւանում տեղի ունեցած մարտերում օսմանցիներն այնպիսի հուժկու պարտություն են կրում Շահաբբասի բանակից, որ թշնամին ստորացած փախուստի է դիմում: Իր հաղթանակն ամրագրելու եւ փառասիրությանը հագուրդ տալու համար, Շահաբբասը գլխատված յուրաքանչյուր թուրք զինվորի գլխի դիմաց մեկական ոսկի է խոստանում: Պալատական պատմիչի վկայությամբ, նույն օրը մինչեւ կեսօր թշնամու գլուխներից սար էր գոյացել: 

2.  Մեկ այլ վարկածի համաձայն, պարսկերեն «մի՞թե գլուխ ես բերել» արտահայտությունը տարածում է գտել հայոց ճակատագիրը կանխորոշած  ռուս-պարսկական պատերազմական գործողությունների ավարտն ազդարարող  Գյուլիստանի հաշտության պայմանագրի կնքումից հետո:   

Սկզբնական շրջանում, ըստ նույն վարկածի, տվյալ արտահայտությունն օգտագործվել է «մի՞թե ԻՇՊԵԽՏՈՒՐԻ գլուխն ես բերել» տեսքով: Իսկ ո՞վ էր այդ տարօրինակ անունը կրող անձը, որին երբեմն թուրքերեն հորջորջմամբ՝ «իշի բոխ դուր» էին անվանում, որը, մեղմասացաբար նշանակում է «բանը բուրդ է»: 

Այդ ժամանակահատվածում կովկասյան ռազմաճակատում  ռուսական զորքերի գլխավոր հրամանատարը գեներալ Պավել Ցիցիանովն էր (Ցիցիշվիլի), որ հայտնի էր նաեւ ԻՆՍՊԵԿՏՈՐ մականվամբ: Ահա ԻՇՊԵԽՏՈՐ անունն առաջացել է ԻՆՍՊԵԿՏՈՐ անվան աղավաղումից: Նա պարսիկների ահուսարսափն էր: Նրա հաղթական արշավանքները խիստ մտահոգում էին պարսից արքա ֆաթալիշահին, որի համար էլ շահը հրամայեց ամեն գնով բերել Ինսպեկտորի գլուխը՝ մեծ պարգեւներ խոստանալով գլխաբերին: Այսպիսով, 1805 թվականի նոյեմբերին Ցիցիանովը շարժվում է դեպի Բաքու, որտեղ  նա 1806 թ-ի փետրվարի 8-ին Բաքվի խանի հետ բերդը հանձնելու շուրջ բանակցությունների ժամանակ դավադրաբար սպանվում է: Ֆաթհալիշահի խոստացած բարձր պարգեւն ստանալու շահագրգռվածությամբ Թեհրան շտապող անձը վայրկյան առաջ տեղ հասնելու նպատակով փորձում էր հաղթահարել բոլոր հնարավոր արգելքները:

Ահա եւ այդ ժամանակներից էլ, ըստ այդ վարկածի,  տարածում է գտել «մի՞թե գլուխ ես բերել» արտահայտությունը:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ