Մայիսը վայի՞ս է
Արդեն մայիս ամիսն է՝ տարվա ամենահաճելի եղանակը եզրափակող ամիսը: Բայց ամուսնական լուծը կրելու համար վայրկյաններ հաշվող սիրահար զույգերը «ոտները կախ են գցում», խուսափում են մայիսյան հարսանիքներից ու բառախաղի տեսքով ասում՝ «մայիսը վայիս ա»: Վայիսն էլ իբր հայերենով վատ իմաստ ունի, նշանակում է՝ ստոր, նախանձ, անպիտան:
Վայիս բառն օգտագործվում է նաեւ այլ իրավիճակներում՝ դժգոհություն արտահայտելու համար, դարձյալ բառախաղի տեսքով, որը հնչում է այսպես՝ «հացիս վայիս»:
Օրինակ, վերջերս հացին վայիս լինելու պատճառով մեր տնտեսվարողներն իրենց բողոքն արտահայտեցին, երբ իմացան, որ կառավարությունը մտադիր է կրկնապատկել շրջանառության հարկը: Կառավարության շենքի դիմաց ցույցի ելած տնտեսվարողները գոռում-գոչում էին՝ «մեր հացին վայիս մի եղեք»:
Բայց շատերն էլ կարծում են, որ մայիսը վայիս չէ, այլ տոլմայի ամիս է՝ տոլմայի համահայկական փառատոնի ամիս: Հետեւաբար հայկական ուտեստը փառաբանելու համար ընտրված մայիս ամիսը չէր կարող տոլմայասեր գուրմանների աչքին չարաբաստիկ թվալ: Ուստի գուրմաններն առաջարկում են շրջանառության մեջ դնել բառախաղի այս տարբերակը՝ «մայիս,տոլմայի ամիս»:
Բայց, իրականում ՎԱՅԻՍ բառի մեջ ոչ մի սարսափելի բան չկա, քանի որ արաբական ծագումով այս բառը մինչեւ մեր շուրթերից արտաբերվելը, օտարների մոտ այլ իմաստներ է ունեցել: Փոխատու արաբերենում եւ միջնորդ պարսկերեն ու թուրքերեն լեզուներում ՎԱՅԻՍ բառը եղել է ԲԱՅԻՍ՝ (bais), որը նշանակում է պատճառ, դրդապատճառ, առիթ…
Ինչ վերաբերում է Բ հնչյունը Վ-ով փոխարինվելու օրինաչափությանը, ինչքան ուզեք օրինակներ կարող եմ բերել՝
Bahram > Վահրամ
Bazargan >Վաճառական
Bozorg > Վզրուկ
Bad > Վատ
…
Խոսքս եզրափակելով, խորհուրդ եմ տալիս չհավատալ սնոտիապաշտությանը տուրք տվող մարդկանց հայտարարություններին եւ չխուսափել մայիսյան հարսանիքներից, ոչ միայն «մայիսը» «վայիսի» հետ կապ չունենալու պատճառով (հանգավորումը չհաշված), այլ նաեւ հաշվի առնելով Հայ Առաքելական եկեղեցու հորդորանքը:
Կարծում եմ՝ նախկինում հարսանյաց հանդեսները մայիսին չանցկացնելու հիմնական պատճառներից մեկը լոլիկի գնի բարձր լինելն էր: Մի հարեւան ունեի, ասում էր. «թող մայիսն անցնի, կոլխոզի պոմիդորը հասնի, հաստատ տղայիս ամուսնացնելու եմ:
Գ. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
