Արցախցի Ասթինե Կալաշյանի «Դարպասից այն կողմ» առաջին գրքի փոքրիկ պատումները կորսված Արցախ աշխարհում մնացած հայրենի գյուղի` Մեծ Թաղերի մարդկանց, մանկության թանձրացումների եւ կարոտի մասին են: Գրքի խմբագիր Ռուզան Մինասյանը Կալաշյանի արձակը վավերագրական է անվանում` զուգահեռ իրականությունների խառնում գեղարվեստական բարձր վարպետությամբ: Ըստ նրա` գիրքը խոստովանանք է, որտեղ մեր գերխիտ ժամանակներից, կյանքից վերցրած կտավներում շերտ-շերտ կարող ես գտնել տխուր-ուրախ երկրի չսպիացող վերքերի, երկրով շնչող հերոսների ներսի պատերազմի մասին պատմությունները.«Հեղինակը հիանում ու իր հետ մեզ տանում է մի աշխարհ, մի միջավայր, որտեղ շատ երկար կուզեինք մնալ»:
Փոքրիկ գիրքն ընթերցելիս անկրկնելի գտածոներ ես ունենում`ոչ միայն պատումներով, այլեւ դրանց կցված լուսանկարներով, որոնք Ասթինեի կարոտների իրեղեն ապացույց են: Այդ գտածոները հուզիչ ու հիշվող են: Արցախի համար մղված մարտերում ոտքերը թողած Յակովը` կես մարմնում եղած հզոր սրտով ու այն մասին, թե ոնց այդ կես մարմնում բաբախող հզոր սրտի մեջ նա տեղավորեց հայրենիքն ու ընտանիքի հետ հեռացավ գյուղից` վստահ, որ էլի կգնա ու իր ձեռքով կբացի իրենց դարպասը:
Գտածոներ են տատի բույրով շալը, պապի հանդաբույր պիջակը, տատի ծննդավայր Վարանդայի դույլերով բալը, իր ծաղկեցրած գյուղի մատույցներում թշնամու արկի պայթյունից ընկած «էն սիրուն դերասանի նման մեզ նայող իմ մանկության ընկերը» (Էրիկ Լալայանը):
Անկրկնելի ընկերուհիների համուհոտով եռյակը` տատը, Ռոզա աքան, Վարդուկ աքան: Յոթհարյուր քայլ այն կողմ հայկական հրաշք նախշերով գորգերի գործարանը: Գյուղի ամենաքաղցրահամ տաք աղբյուրը: Գյուղի միակ էլեկտրական ալրաղացն` իր շատ կարդացած, գյուղում հարգանք վայելող, չիբուխը միշտ բերանին, ջաղացի հերթը միշտ արդար պահող նիհար ջաղացպանով:
Հաղթանակից հետո Արցախի սպիտակած հացերով, «Շուշին երնք կալա~լ» անչափելի ուրախությամբ, «Մեծ գյուղում» մեկ տասնյակից ավելի անուն ունեցող թաղերով` Քյալունց, Հայրունց, Մանկապարտեզին, Ճեղացեն, Շկոլեն, Մագազինին, Ստալավոյեն, Կլուբեն…:
Ու կարոտո՛վ, կարոտո՛վ, որ անուն ունի` Ասթինե Կալաշյան,«Դարպասից այն կողմ»:
Մ. Խ.
