Ո՞ւր է հայկական Շուշիի մասին մե՛ր գիտական հրատարակությունը

96

Ադրբեջանական պետական լրատվական գործակալությունը՝ «Ազերթաջը», Շուշիի մասին առանձին խորագիր է պատրաստել, որ ի թիվս ադրբեջաներենի եւ ռուսերենի՝ հասանելի է նաեւ անգլերենով։ «Շուշիի տարի» անվանյալ խորագրի տակ բոլոր հոդվածները շեշտադրում են, որ Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիեւը՝ 2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Շուշին «ազատագրողը», 2022 թվականը հայտարարել է Ադրբեջանի մշակութային մայրաքաղաք Շուշիի տարի։ Տարեսկզբից արդեն տարբեր մշակութային միջոցառումներ ու փառատոններ են անցկացվում քաղաքում, իսկ մայիսի 19-ից էլ միջազգային գիտաժողով է հրավիրվել «Հետկոնֆլիկտային հումանիտար օրակարգի զարգացում. կայուն զարգացում մշակութային միջավայրի վերածննդի միջոցով» վերնագրով։

«Շուշին՝ Ղարաբաղի մարգարիտը»

Այս շեշտադրումն Ադրբեջանն այնքան հոծ գծով է ներկայացնում, որ թվում է, թե այն հատուկ մարտահրավեր է Հայաստանի վարչապետի՝ Շուշին «դժբախտ, դժգույն» ձեւակերպման։ Երբ սիրում ես, երբ շեշտում ես պատկանելիությունը, ուրի՛շ բառեր ես ընտրում։ Ադրբեջանի նախագահը շեշտում է իր հաղթանակը, բայց տպավորություն էլ կա, թե Շուշին կարող է նաեւ իրենցը չլինել։ Կորցնելու վախը կամ դրա գիտակցումը ստիպել է Ադրբեջանի ղեկավարությանը այդ քաղաքի մասին գերմաներեն հրատարակություն պատվիրել, ինչպես «Ազերթաջի» նույնալեզու տարբերակն է հաստատում՝ մարտին Մյունխենում լույս է տեսել դոկտոր Միշայել Ռայնհարդ Հեսսի (Michael Reinhard Hess) «Շուշիի ժառանգությունը. Ադրբեջանի մշակութային մայրաքաղաքի պատմությունն ու զարգացումը» գիրքը։  Գերմանացի թուրքագետի՝խնդրո առարկա քաղաքի անվանման նախընտրած ձեւն անշուշտ ադրբեջանականն է, իսկ գրքում «վկայում» է, թե «Շուշին ադրբեջանցի ժողովրդի ժառանգությունն է ոչ միայն միջազգային իրավունքի եւ քաղաքական տեսակետից, այլեւ՝ գրական, մշակութային եւ ազգագրական հենքով»։

Գերմանացի այս գիտնականի ֆեյբուքյան սոցիալական էջից նկատելի է դառնում, որ գիրքը լույս է տեսել ոչ թե Մյունխենում, այլ՝ Բեռլինում, գինը 49,95 եվրո է (Michael Reinhard Hess։ Schuschas Verm ächtnis. Berlin 2022. Gulandot)։ Կից կարդում ենք՝ «Լույս է տեսել գիրքս։ Այն նվիրված է Ադրբեջանի մշակութային մայրաքաղաք եւ Ղարաբաղի կենտրոն Շուշիին։ Իր հիմնադրի պատվին Փանահաբադ անվանյալ Շուշին Ադրբեջանի մշակութային պատմության մեջ նույն դերակատարումն ունի, ինչ Վայմարը գերմանացիների համար։ Իզուր չէ, որ նախագահ Ալիեւը 2022 թվականի հունվարի 5-ին լայնածավալ տոնակատարությունների մեկնարկով Շուշիի պաշտոնական տարին հռչակեց քաղաքի հիմնադրման 270-ամյակի առթիվ»։

«Ադրբեջանի մարգարիտ», «արվեստի դրոշմ» ածանցյալ անուններով հայտնի քաղաքում են ծնվել ադրբեջանցի գրողներ, բանաստեղծներ, երաժիշտներ։ 19-րդ դարի վերջին ադրբեջանական մշակույթի այս օրրանում 95 բանաստեղծ ու գրող, 38 երգիչ, 22 երաժշտագետ եւ 19 գեղագիր էր բնակվում։ Դրանից բացի Շուշին 19-րդ դարից ի վեր միջազգային կարեւոր նշանակություն ունեցող Ղարաբաղի ադրբեջանական խանության մայրաքաղաքն էր»։ Գրքի հեղինակը նույն տեղում այսպես է շարունակում իր արտադրանքի գովազդը. «Շուշիի ժառանգությունը» ամփոփում է Ադրբեջանի զարգացման հիմնական փուլերը, ցույց է տալիս, թե ինչպես են մշակույթն ու քաղաքականությունը փոխներազդել։ Շուշիի յուրահատուկ մշակութային եւ պատմական դիրքը քաղաքը բազմիցս դարձրել է քաղաքական հակամարտությունների կիզակետ։ Սա մասամբ բացատրում է 1992 թվականի մայիսից մինչեւ 2020 թվականի նոյեմբեր ժամանակահատվածում օկուպանտների իրականացրած ուժեղ եւ համակարգված ավերածությունները։ Հենց այս ֆոնին քաղաքի ազատագրումն ու վերականգնումը Ադրբեջանի համար փաստացի, խորհրդանշական եւ քաղաքական հսկայական նշանակություն ունի։ Շուշիի պատմության ներածությունից հետո գիրքն առաջարկում է պատկերացում կազմել  ադրբեջանական մշակույթի պատմության ձեռքբերումների մասին, որ հաճախ անհայտ է Արեւմուտքում։ Գիրքը դեմ է փաստացիորեն ադրբեջանական ներդրումից զուրկ, ճնշելով, ժխտելով, Շուշիի եւ Ղարաբաղի պատմության պատկերը հորինելու փորձերին», իր գրքի մասին ֆբ -ի  գովազդն այսպես է եզրափակում գերմանացի թուրքագետ, ադրբեջանագետ Միշայել Ռայնհարդ Հեսսը։ 

1967-ին ծնված Հեսսը, որ 2005-ից Բեռլինի Ազատ համալսարանի դոցենտ է, ինչպես իրազեկում է Վիկիպեդիան, հեղինակ է նաեւ «Ղարաբաղը 13-րդ դարից մինչեւ 1920 թվականը» գրքի։

Երեւանի գրախանութներում «Շուշիի» մասին նոր լույս տեսած գեղեցիկ մի պատկերագիրք տեսել եմ։ Բայց քաղաքի, հայ մշակութային կարեւոր կենտրոն Շուշիի, մեր ազատագրած քաղաքի, մեր ազատագրելիք քաղաքի մասին բազմալեզու մի հրատարակություն պիտի՛ հասնի Արեւմուտքի եւ Արեւելքի, Հյուսիսի եւ Հարավի գրաշուկա։ Զենք չենք գնում, զենքն արդեն ունենք։

ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

Գերմանիա