Ապրիլի 30-ին «Ազգի» առցանց տարբերակում ծանուցել էինք նույն օրը ժամը 13-15-ին Շվեյցարիայի դաշնային ժողովի հատուկ նիստի մասին, որին մասնակցում էին շվեյցարացի 12 պատգամավոր, Բեռն ժամանած ԼՂ ներկայացուցիչները՝ Աշոտ Դանիելյանի գլխավորությամբ, ինչպես նաեւ ԼՂ հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հարցերով զբաղվող միջազգային իրավունքի մասնագետներ, քաղաքագետներ, Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային կազմակերպության(CSI) ներկայացուցիչներ: «Ազգում» ժամանակին գրել ենք, որ 2025-ի մարտի 18-ին Շվեյցարիայի դաշնային ժողովի վերին պալատը՝ Կանտոնների խորհուրդը, ընդունեց 24.4259 նախագիծը՝ «ԼՂ- ի համար Խաղաղության ֆորում. հայերի վերադարձի հնարավորության ապահովում» վերնագրով: 46 անդամներից 29-ը կողմ քվեարկեցին նախաձեռնությանը, որով օրենսդիրը հորդորում էր Շվեյցարիայի կառավարությանը մեկ տարվա ընթացքում հարթակ ապահովել ԼՂ-ի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչների միջև երկխոսության համար: Նախաձեռնության հիմնական նպատակն է Արցախից բռնի տեղահանված հայ բնակչության անվտանգ, հավաքական և արժանապատիվ վերադարձն իրենց պատմական հայրենիք ապահովելը: Կանտոնների խորհրդի որոշումը հաջորդում էր Ազգային խորհրդի՝ խորհրդարանի ստորին պալատի նույն առաջարկի ընդունմանը, որը կայացել էր 2024 թ. դեկտեմբերի 17-ին: Երկու պալատների հավանությամբ 24.4259 նախագիծը ստացել է օրենքի ուժ: Մեկ տարի անց ֆորումը դեռ չի գումարվել: Ապրիլի 30-ին Բեռնում Դաշնային խորհրդարանում կայացած նիստի մասին ենք զրուցել դրան մասնակցած անձանց հետ: Մինչ այդ ներկայացնենք Շվեյցարիայի հանրային հեռարձակողի՝SRF-ի անդրադարձը Արցախի հարցին:
Echo der Zeit –ի հաղորդումը
Մայիսի 1-ին ժամը 18-ին հեռարձակվող Echo der Zeit (թրգմ. «Ժամանակի արձագանքը») լրատվական թողարկման եթերում 5 րոպեանոց անդրադարձով խոսվեց «ԼՂ՝ խաղաղության սպասող հակամարտության» մասին՝ եթեր տրամադրելով Բեռն ժամանած Արցախի պատվիրակության ղեկավար ԱԺ նախագահ Աշոտ Դանիելյանին: Հեղինակ Էլմար Պլոցցան (Elmar Plozza) խոսքն այսպես սկսեց.
«ԼՂ-ն Կովկասում գտնվող հակամարտության տեղավայր է, որ դեռ սպասում է խաղաղության: 3 տարի է արդեն, ինչ Ադրբեջանը ռազմական ուժով գրավել է այն, այնտեղ ապրող հայերին տեղահանել: Այս շաբաթ Բեռն էր այցելել Արցախի վտարանդի ԱԺ նախագահը, որ Շվեյցարիայից սատարում էր խնդրում: Այս այցը ցույց տվեց նաեւ Շվեյցարիայի արտաքին քաղաքականության դիլեման»: Մայիսի 3-ին SRF կայքում տեղադրվեց նույն հեղինակի հաղորդման տեքստային տարբերակը:
«2023-ի աշնանը գրեթե 150,000 էթնիկ հայեր ստիպված են եղել լքել իրենց հայրենիքը՝ ԼՂ-ն, թողնել իրենց ունեցվածքը եւ ապաստան որոնել Հայաստանում: Նրանցից մեկը Աշոտ Դանիելյանն է: Նա անցյալ տարի ընտրվել է ԼՂ-ի վտարանդի խորհրդարանի նախագահ, դառնալով տեղահանված ղարաբաղցի հայերի ամենակարեւոր ներկայացուցիչներից մեկը: Բեռն այցի ժամանակ Դանիելյանը բացատրել է, որ ԼՂ-ից հարկադրաբար Հայաստան գաղթած արցախցիներն այժմ բազմաթիվ մարտահրավերների են բախվում՝ դժվարանում են աշխատանք կամ մատչելի բնակարան գտնել: Իսկ Հայաստանի իշխանությունների բյուրոկրատիան հավելյալ ծանրացնում է ղարաբաղցի հայերի կյանքը. վերջիններս չէին կարող բռնագաղթի, փախուստի ժամանակ իրենց հետ վերցնել բոլոր փաստաթղթերը: Այս շաբաթ Աշոտ Դանիելյանը կարողացավ բանակցություններ վարել խորհրդարանի անդամների հետ Բեռնի Դաշնային խորհրդարանի շենքում: Նա իր երախտագիտությունը հայտնեց ԼՂ հայերի մտահոգությունների նկատմամբ լայնածավալ համակրանքի եւ աջակցության համար»: Այնուհետ հաղորդման հեղինակը հիշատակում է 24.4259 բանաձեւը, որով Շվեյցարիայի օրենսդիրը կոչ է անում գործադիրին կազմակերպել խաղաղության ֆորում: Շվեյցարիան պետք է պաշտպանի Ադրբեջանի եւ Ղարաբաղի հայերի միջեւ ուղիղ երկխոսությունը՝ տեղահանված հայերի վերադարձը հնարավոր դարձնելու նպատակով: «Իրականում խնդիրը դժվար է լուծել: Արտաքին գործերի դաշնային դեպարտամենտն ի պատասխան SRF-ի հարցման գրել է. «ՀՀ-ի եւ Ադրբեջանի իշխանությունների հետ քննարկումների ժամանակ 24.4259 բանաձեւն իրականացնելու հարցը մի քանի անգամ արծարծվել է: Երկու կողմն էլ հաստատել են, որ նման ֆորումը ցանկալի չէ: Հետեւաբար, այն անցկացնելու պայմանները բավարար չեն»: Սույն պատասխանին հակադարձում է Շվեյցարիայի ազգային խորհրդի կենտրոնամետ անդամ, Շվեյցարիա-Հայաստան ընկերակցության համանախագահ Շտեֆան Մյուլլեր-Ալթերմատը՝ SRF -ին հայտնելով. «Եթե թաքնվենք այն հայտարարության հետեւում, որ երկու երկրները չեն ուզում կամ չեն կարող, ապա ԼՂ- ից տեղահանված անձինք դրանից ոչինչ չեն շահի»:
«Չեզոքությունը եւ միջազգային իրավունքը՝ հակամարտության մեջ: ԱԳ դաշնային դեպարտամենտը մարդու իրավունքների տեսանկյունն ընդունում է: Շվեյցարիան հրապարակավ արտահայտվել է, որ ԼՂ- ից փախստականներն իրավունք ունենան վերադառնալու իրենց հայրենի տարածաշրջան: Միեւնույն ժամանակ ընդգծել, որ միջազգային իրավունքի համաձայն ԼՂ պատկանում է Ադրբեջանին: Հետեւաբար ԼՂ խորհրդարանի խոսնակին Բեռնի ԱԳ դաշնային ներկայացուցչությունում չեն ընդունել: Շվեյցարիայի արտաքին քաղաքականության համար նաեւ այլ դժվարություններ էլ կան: . Հայաստանն ու Ադրբեջանն այժմ խաղաղության իրենց բանակցություններում ապավինում են ԱՄՆ միջնորդությանը, այլ ոչ թե ԵԱՀԿ-ին, որը նախագահում է Շվեյցարիան: Նախատեսվող խաղաղության համաձայնագիրը խիստ վիճահարույց է Հայաստանում, քանի որ այն բացառում է ԼՂ-ից տեղահանված հայերի վերադարձի իրավունքը: Միջազգային ճնշման բացակայության, Ադրբեջանի ռազմական գերազանցության պատճառով ղարաբաղցի հայերի պահանջները անտեսման վտանգն ունեն»:
Բեռնի ապրիլի 30-ի նիստին մասնակցել են 12 օրենսդիրներ, ելույթ են ունեցել Էրիհ Ֆոնթոբելն ու Շտեֆան Մյուլլեր- Ալթերմատը, Արցախի ԱԺ նախագահ Աշոտ Դանիելյանը, Արցախի մշակույթի նախկին նախարար, Արցախի թեմական խորհրդի ատենապետ Լեռնիկ Հովհաննիսյանը, Արցախի ԱԳ նախկին փոխնախարար, Արցախի ժողովրդի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հանձնախմբի անդամ Արմինե Ալեքսանյանը: Ներկա են եղել նաեւ Արցախի ԱԺ-ի կողմից ստեղծված նույն հանձնախմբի անդամներ Մարիո Նալբանդյանը, Գառնիկ Քերքոնյանը: Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային (SCI) կազմակերպության 4 անդամներ՝ Ջոյել Վելդքամփի գլխավորությամբ, շվեյցարահայ համայնքից՝ Սարգիս Շահինյանը, Վիգեն Չըթրյանը, Աննա Հեսս Սարգսյանը, Անի Ղազարյանը, Մանուշակ Գառնուզյանը:
«Ազգը» զրույցել է նիստի մասնակիցների հետ: Ի՞նչ ակնկալիք ունեին նիստից, արդարացա՞ն սպասումները:
Արցախի նախկին փոխարտգործնախարար, այժմ Արցախի ժողովրդի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հանձնախմբի անդամ Արմինե Ալեքսանյանն այսպես պատասխանեց.
– 2025 թվականի մայիսի 26-ին Բեռնում պաշտոնապես ստեղծվել է «Շվեյցարական խաղաղության նախաձեռնություն հանուն ԼՂ-ի» հանձնախումբը: Հանձնախմբի նպատակն է աջակցել Շվեյցարիայի խորհրդարանի հաստատած խաղաղության գործընթացին եւ բանակցային սեղանի շուրջ ձայնի իրավունք տալ ԼՂ-ից տեղահանված հայ բնակչությանը՝ հնարավոր դարձնելով նրանց հավաքական եւ արժանապատիվ վերադարձը: Մեկ տարի առաջ ստանձնած հանձնառությունը ոչ միայն հաստատվեց ապրիլի 30-ի նիստի ժամանակ, այլեւ նշվեց դրան ավելի հստակ գործնական ընթացք տալու անհրաժեշտությունը: Կարեւոր է, որ Շվեյցարիայի օրենսդիրները վերահաստատեցին իրենց քաղաքական դիրքորոշումը՝ նպաստելու Արցախի հայ բնակչության իրավունքների պաշտպանությանը: Դեռեւս շատ անելիք ունենք նախատեսված խաղաղության ֆորումը հնարավորինս արագ կազմակերպելու ուղղությամբ: Այս առումով նիստը կարեւոր փուլ էր՝ վերահաստատելու հանձնառությունը եւ քննարկելու հետագա քայլերը: Բարձր ենք գնահատում շվեյցարիացի խորհրդարանականների, իրավապաշտպան կազմակերպությունների պատրաստակամությունը շարունակելու ջանքեր գործադրել գործընթացը գործնական դաշտ փոխադրելու ուղղությամբ, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ Հայաստանի ներկայիս իշխանությունները հարցը ոչ միայն փակված են համարում, այլեւ արցախահայության իրավունքների համար պայքարը դիտարկում են որպես անվտանգային սպառնալիք: Եվ իհարկե տեղին կլիներ, որ ավելի շատ երկրներ միանային եւ հետեւեին Շվեյցարիայի օրինակին եւ վերահաստատեին մարդու իրավունքներին եւ համամարդկային արժեքներին իրենց հավատարմությունը:
Միշտ կարեւոր է, որ գտնվեն մարդիկ, որ իրապես սրտացավ են դիմացինի տառապանքի հանդեպ եւ սկզբունքային դիրքորոշում ունեն մարդու իրավունքների խախտումների հարցում: Հանձնախմբի համանախագահներ Ազգային խորհրդի պատգամավորներ Էրիհ Ֆոնթոբելն ու Շտեֆան Մյուլլեր-Ալթերմատը եզակի են իրենց՝ Արցախի հանդեպ հանձնառությամբ: Իհարկե այս նախաձեռնությունն ամրանում է Քրիստոնեական համերաշխություն իրավապաշտպան կազմակերպության ամենօրյա քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ, որ ապացուցում է՝ միշտ պետք է պայքարել սեփական իրավունքների համար, եթե նույնիսկ շրջակա աշխարհը կույր է ձեւանում: Երախտապարտ ենք հայ համայնքի մեր բոլոր այն բարեկամներին, որ մեզ հետ հավասար այս պայքարի մեջ են, ուժ եւ հավատ են ներշնչում արցախցիներին դիմակայելու այսօրվա դժվարություններին ՝ապագայում հայրենիք վերադառնալու սպասումով:
– Տիկի՛ն Ալեքսանյան, Շվեյցարիայի գործադիրը մեկ տարի անց չի կազմակերպել Ադրբեջանի եւ ԼՂ ներկայացուցիչների միջեւ խաղաղության ֆորումը, չի կատարել օրենսդիրի քվեարկությամբ օրենքի ուժ ստացած բանաձեւի պահանջը: Նիստում ուրվագծվե՞ց, թե դրան հասնելու ո՞ր ուղին է հնարավոր:
– Նիստի ընթացքում քննարկվեցին հնարավոր այն քայլերը, որ անհարժեշտ են գործընթացն առաջ մղելու համար: Տարբեր տեսակետներ հնչեցին՝ սկսած գործադիրին հարցումներ եւ առաջարկներ ուղղելուց, մինչեւ միջազգային գործընկերների հետ համակարգված աշխատանք տանելու անհրաժեշտությունը: Բոլոր առաջարկների նպատակն էր ձեւավորել պայմաններ, որոնցում նման ֆորումի կազմակերպումը կդառնա իրատեսական: Կարեւոր է թերեւս այն, որ բոլոր ներկաներն էլ հստակ գիտակցում էին, որ արցախահայության իրավունքներն առայսօր շարունակում են խախտվել՝ թե՛ բնաջնջելով նրանց բնօրրանն ու բազմադարյա հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգությունը եւ թե՛Բաքվում ապօրինաբար, շինծու մեղադրանքներով պահվող մեր հայրենակիցների հարցը:
– Հիմնարար խախտված իրավունքների մեջ ո՞րն է արցախցու առաջնային պահանջը(ները):
– Առաջնայինը մարդու անվտանգության եւ արժանապատիվ կյանքի իրավունքն է, այսինքն արցախցին պետք է վերադառնա Արցախ՝ իր բոլոր իրավունքներով հանդերձ ՝ ներառյալ ինքնորոշման իրավունքը: Այն բաղկացած է մի քանի կարեւոր բաղադրիչներից՝ անվտանգ, արժանապատիվ եւ հավաքական վերադարձի ապահովում՝ միջազգային կայուն երաշխիքների ներքո, սեփականության իրավունքների պաշտպանություն եւ այլն: Հասկանալի է, որ առանց անվտանգության երաշխիքների՝ մյուս իրավունքների վերականգնումը դժվար է պատկերացնել:
– Բացի վերոհիշյալից Շվեյցարիայում ուրիշ ի՞նչ հանդիպումներ եղան:
– Հանդիպեցինք միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների, փորձագիտական շրջանակների, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ: Այդ հանդիպումները կարեւոր էին՝ իրավիճակի բազմակողմանի ընկալում ձեւավորելու եւ հետագա քայլերն ավելի համակարգված դարձնելու համար: Այդ հանդիպումների ընթացքում խոսվեց Բաքվում ապօրինաբար պահվող մեր գերիներին անհապաղ ազատ արձակելու, հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգության պաշտպանության, արցախահայության ներկայիս խնդիրների մասին:
Նիստի մասնակիցների հետ զրույցի շարունակությունը առաջիկա համարում
