Հետախուզության տեղեկատվական աշխատանքը որպես մասնագիտություն

Հայացքներ Մեծ Բրիտանիայից

«Ով ճանաչում է միայն Անգլիան, նա չգիտի Անգլիան»:

Ասացվածք, որ շատ տարածված է Անգլիայում, բայց հատկապես շատ է օգտագործվում Անգլիայի հետախուզության միջավայրում:

Եթե ուսումնասիրում ես տարբեր  մասնագիտություններ, ավելի լավ ես սկսում հասկանալ քո ընտրած մասնագիտությունը: 21-րդ դարում մարդիկ հիմնականում խմբավորվում են ըստ մասնագիտությունների: (Ցավոք, կարծում եմ, որ Հայաստանում այդպես չէ.- Վ.Դ.): Կարո՞ղ ենք արդյոք աշխատանքը տեղեկատվության հետ եւ տեղեկատվության ձեռք բերելը նույնպես համարել մասնագիտություն:

Տեղեկատվություն ձեռք բերելը եւ դրա համապատասխան մշակումը միանգամայն բարձր որակավորում ունեցող եւ պատվավոր մասնագիտություն է:

Հետախուզական տեղեկատվություն ձեռք բերելը եւ դրա հետագա մշակումը համապատասխանում է գիտական գործունեության պահանջներին:

Ինֆորմացիայի հետ աշխատելիս անհրաժեշտ են մի շարք սկզբունքներ: Ահա դրանցից ամենակարեւոր 3-ը՝ փաստերի գնահատում, ընտրություն եւ ճշգրիտ մեկնաբանություն:

Այս երեք սկզբունքները ճիշտ են եւ անհրաժեշտ են իրավաբանների, լրագրողների, գիտական փորձագետների համար: Բայց հատկապես կարեւոր են հետախույզների համար:

Մտածողություն եւ գործողություն: Ահա՛ հետախույզի համար շատ կարեւոր եւս 2 գործոններ: Անգլիական հետախուզության դասագրքերում նշվում է, որ ոչ մի հետախույզի չի հաջողվել հասնել մտածողության եւ գործողության մինչեւ այնպիսի համապատասխանության, ինչին հասել է  «չթագադրված արաբական թագավոր» անգլիացի գնդապետԼոուրենսը, մականուններից մեկը  show  (show անգլերեն բառը մի շարք թարգմանություններ ունի, բայց ես կգերադասեի «Տեսարան» բառը  գնդապետ Լոուրենսի վերաբերյալ, նրա մասին ես առանձին հոդված ունեմ, 2022 թ. Մարտի 25-ի «Ազգ» շաբաթաթերթում):

«Show» մականունը տրվել է նրան, քանի որ ծառայության ընթացքում  ունեցել է նաեւ Թոմաս Էդվարդ Շոու անձնագրային տվյալները:

Մեկ ուրիշ մականունով Լոուրենս Արաբիացին (Lawrence of Arabia), իրոք հետախուզության ստրատեգ, ակտիվ մասնակցություն ունեցավ 1916թ. հունիսին Թուրքիայի դեմ արաբական ապստամբության կազմակերպման գործում: Ժամանակակիցները Լոուրենսի մասին խոսելիս ասում էին՝ «Լոուրենսը լավ գիտի անապատները եւ դիվերսիայի մարտավարությունը»:

* * *

Ինչո՞ւ ես իմ վերջին հոդվածները «Ազգ» շաբաթաթերթում նվիրաբերեցի Մեծ Բրիտանիայի հետախուզությանը, այդ հատուկ ծառայության ղեկավարներին՝ Ռիչարդ Մուրին եւ նրան փոխարինող Բլեյզ Ֆլորենս Մետրեվելիին  (նշանակվել է Mi-6 ղեկավար 2025թ. հոկեմբերի 1-ին): Որովհետեւ, կարծում եմ, ընթերցողիս  կհետաքրքրի Անգլիայի հետախուզության  Modus Operandi -ն (գործունեությունը եւ հիմնական կարգախոսը) այս ժամանակաշրջանում:

1. Պայքար Ռուսաստանի ազդեցության դեմ:

2. Ռուսաստանի ազդեցության սահմանափակումը այն երկրների վրա, որոնք ձգտում են հեռանալ Մոսկվայից (ինչպես ոմանք Հայաստանում):

3. Կենտրոնացել պայքարը Ուկրաինայում Ռուսաստանի ագրեսիայի դեմ տարածաշրջանային կայունության միջոցով: Եթե որոշ ժամանակ առաջ այս  ամենը կատարվում էր հնարավորինս գաղտնի  առանց հրապարակայնացման, ապա հիմա այս մասին եւ այլ ակտիվ գործունեության մասին խոսվում է բարձրաձայն առանց քողարկումների: Ավելին, Բլեյզ Մետրեվելին հայտարարում է, որ այսօր աշխարհում կոնֆլիկտների վարման օրենքները գրվում են Ռուսաստանում եւ այլ՝ իրենց համար թշնամական սուբյեկտներում: Հետախուզության պետը նշում է մաեւ, որ գլոբալ սպառնալիքները ավելի եւ ավելի բարդանում են եւ փոխկապակցվում: Դրանք են տեխնոլոգիական ձախողումները, հիբրիդային սպառնալիքները, ահաբեկչությունը եւ տեղեկատվական մանիպուլյացիաները (ի միջի այլոց, տիկին Մետրեվելին ճիշտ է թվարկում մեր ժամանակաշրջանի սպառնալիքները: Սակայն, միայն ՌԴ, Չինաստանը եւ Իրանը, այսինքն միայն Արեւմուտքի թշնամիները չեն, որ ակտիվ են այդ ոլորտներում, շատ ակտիվ են զբաղվում այդ գործունեությամբ նաեւ Արեւմուտքի հատուկ ծառայությունները, հատկապես Անգլիայի, նաեւ Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի հետախուզությունները):

Իր առաջին հանրային ելույթի ժամանակ 2025թ. դեկտեմբերի 15-ին Բլեյզ Մետրեվելին շարադրեց իր տեսլականը, թե ինչպես օգտագործել տեխնոլոգիաները հետախուզական տվյալներ հավաքելու համար: Ընդ որում, նա ընդգծեց, որ Մեծ Բրիտանիան գործում է «Խաղաղության եւ պատերազմի միջեւ ընկած տարածությունում»:

Դրանից եւ մի շարք այլ հանգամանքներից ելնելով  Mi-6  հետախուզության  սպայական կազմը, հետախուզական մի շարք արհեստավարժ գիտելիքների հետ միասին պետք է յուրացնի ծածկագրային եւ գաղտնագրային կապի միջոցները:

Այդ ելույթի ընթացքում, որը տեղի ունեցավ Թեմզա գետի ափին տեղաբաշխված հետախուզության կենտրոնակայանում, տիկին Մետրեվելին  (ի դեպ, անգլիայի հետախուզության 116-ամյա պատմության մեջ առաջին կին ղեկավարաը, որը փոխարինեց  Հարավային Կովկասի, Թուրքիայի եւ Մերձավոր Արեւելքի լավագույն մասնագետներից մեկին՝ Ռիչարդ Մուրին) ընդգծեց, որ առաջավոր տեխնոլոգիաները կարագացնեն համաշխարհային սպառնալիքները եւ միեւնույն ժամանակ կբացեն նոր հնարավորություններ հետախուզությունների համար:

Չմոռանամ նշել, որ մինչեւ հետախուզության պետ դառնալը Բլեյզ Մետրեվելին  այս նույն գերատեսչությունում զբաղեցնում էր տեխնոլոգիաների եւ նորարարությունների (технологии и инновации) դեպարտամենտի պետի պաշտոնը: Այս դեպարտամենտը այլ կերպ կոչվում է  Q :

«Արհեստական բանականության» ոլորտում ձեռք բերած հաջողությունները, ինչպես նաեւ կենսատեխնոլոգիայի եւ քվանտային հաշվարկների ձեռքբերումները զարգացնում են էկոնոմիկան եւ վերաշարադրում են հակամարտությունների իրականությունը:

«Մենք հիմա գտնվում ենք մի տարածության մեջ, որտեղ գործում են պատերազմները եւ խաղաղությունը միաժամանակ», – հայտարարեց Մետրեվելին:

Մետրեվելին իր ելույթում նշեց այն վտանգների մասին, որ սպառնում է աշխարհին Չինաստանի հետախուզության գործունեությունը, սակայն հիմնական ելույթը, իհարկե, կենտրոնացած էր Ռուսաստանից սպառնացող վտանգների շուրջը:

Ընդգծվեց այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանը գրեթե պատրաստ է պատերազմել Եվրոպայի հետ:

Ռուսաստանը զբաղված է քաոսային իրավիճակի արտահանումով, որը արտահայտված է կիբեռհարձակումներով՝ տարբեր ենթակառուցվածքների վրա, ինչպես նաեւ օպերատիվ ապակողմնորոշումներ տարածելով (оперативная дезинформация).
Անգլիայի հատուկ ծառայության ղեկավարը նշեց, որ այդ ամենի դեմ պայքարելու համար հարկավոր է մոբիլիզացնել երկրի ամբողջ հասարակությանը, այդ թվում նաեւ մանկահասակներին, որոնք պետք է փոքրուց սովորեն ճիշտ գնահատել իրենց մատուցվող տեղեկատվությունը (ի դեպ, շատ կարեւոր հանգամանք է նաեւ Հայաստանի մեր երեխաների համար՝ հեղինակի նշում.- Վ.Դ.): Ամբողջ հասարակությունը պետք է սովորի  ճանաչել մանիպուլյատիվ ալգորիթմները եւ տարբերել դրանք ճշմարտությունից, որը կօգնի ազատվել վախից եւ անհասկանալի ռեակցիաներից:

Հայտնի է, որ Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը եւ հատուկ ծառայությունները ակտիվորեն ուսումնասիրում են արհեստական բանականությունը, որպեսզի օգտագործեն այն էլեկտրոնային փոստը եւ նամակագրությունները ուսումնասիրելիս:

 Mi-6  եւ ԱՄՆ ԿՀՎ-ն (Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը) սկսել են ակտիվորեն համատեղ օգտագործել «արհեստական բանականությունը» որպես պայքարի միջոց տեխնոլոգիապես զարգացած թշնամական ուժերի դեմ:

Խոսելով տեխնոլոգիաների հետագա զարգացման մասին՝ միեւնույն ժամանակ տիկին Մետրեվելին ընդգծեց մարդկային գործոնի խիստ կարեւորությունը:

«Տեղեկատվությունը պահանջում է հայեցողություն, բարդությունը պահանջում է պարզություն, եւ միայն մարդիկ կարող են ընտրել ճիշտ ճանապարհը: Արհեստական բանականությունը կարող է այս հարցում օգնել մարդուն, բայց ոչ փոխարինել նրան»: ( Information requires judgment, complexity demands clarity and only people can decide which plan do follow. Artificial Intelligence will augment and not replace օur human skills ).

«Հետախույզը պարտավոր է հավասարապես տիրապետել աշխատանքին ինչպես տեխնոլոգիաների, կոդերի, այնպես էլ մարդկային ռեսուրսների հետ: Այսուհետեւ հետախուզության կադրերի ընտրություն կիրականացվի լեզվաբանների, վերլուծաբանության մասնագետների եւ ինժեներ-տեխնոլոգների ոլորտներից»:

Ելույթի վերջում Մետրեվելին իր երկրի հասարակությանը խոստացավ մշտապես շփվել եւ համագործակցել նրա հետ՝ չխախտելով  Silent Courier  (Լուռ սուրհանդակ) սկզբունքները:

(Պարզ է, հետախուզությունը չի կարող լրիվ թափանցիկ աշխատել ցանկացած հասարակության առջեւ՝ հեղինակի նշում.- Վ.Դ.):

Ահա եւ Մետրեվելիի ելույթի վերջին արտահայտությունը. «Մեզ սահմանում է ոչ թե այն, ինչ մենք կարող ենք անել, այլ այն, ինչ մենք ընտրում ենք անել»:
Չնայած ես Մեծ Բրիտանիայի հետախուզությունը եւ Ռիչարդ Մուրին երբեք չեմ համարել Հայաստանի դաշնակիցներ, բայց պետք է խոստովանել, որ տիկին Մետրեվելին խելացի սկզբունքներ է առաջարկում հետախուզության  սպայական կազմի համար: Մեր հետախուզությանն էլ չէր խանգարի (հաշվի առնելով մեր երկրի եւ ժողովրդի առանձնահատկությունները) ճիշտ ընտրություններ կատարել:

Եվ վերջում նշեմ, որ Ռուսաստանի  արտաքին հետախուզության պետը՝ Սերգեյ Նարիշկինը Մետրեվելիի հանրային ելույթից հետո  (դեկտեմեբրի 15, 2025թ.) զանգահարել է նրան եւ երկարատեւ զրույց է ունեցել հետը:

Ինչի մասին կարող են զրուցել (այն էլ հեռախոսով, որը, ըստ երեւույթին, լսել են մի շարք այլ հետախուզություններ, որովհետեւ գաղտնի կապ չէր կարող լինել Նարիշկինի եւ ՄԵտրեվելիի միջեւ.- Վ.Դ.) երկու ոչ բարեկամ պետությունների հետախուզության պետերը մեկնաբանման կարիք, կարծում եմ, չունի, միգուցե՝ «միասին պայքարենք միջազգային ահաբեկչության դեմ» եւ այլն, բայց ոչ, իհարկե, վաղվանից այլեւս իրար դեմ չաշխատենք: Այս աշխարհում այն վիճակն է, որ նույնիսկ դաշնակից պետությունների  հետախուզությունները աշխատում են իրար դեմ…

Սա՛ է իրականությունը, որ պետք է հաշվի առնեն նաեւ Հայաստանի հատուկ ծառայությունները:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ

Անվտանգության հարցերով փորձագետ