Լատվիայի Ակադեմիական հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Լատվիացիները Հայաստանի մասին եւ հայերը Լատվիայի մասին. հոդվածներ, հիշողություններ, ճամփորդական նոթեր» հատորը (258 էջ): Այն կազմել եւ խմբագրել է հայազգի լատվիական կրոնագետ, Լատվիայի համալսարանի դոցենտ Էլիզաբեթե Տաիվանեն (նրա հետ «Ազգի» հարցազրույցը տե՛ս 2023, սեպտեմբերի 29):
Գիրքը կազմված է երկու մասից: Առաջին բաժինը («Հայերը Լատվիայում եւ լատվիական գրականության մեջ») բացում է տնտեսագետ Ռուզաննա Գրիգորյանի «Հայերը Լատվիայում եւ լատվիական միջավայրը» հոդվածը: Այն ամփոփում է տեղեկություններ 19-րդ դարի կեսից Ռիգայում ապրող հայերի՝ Պոլիտեխնիկական դպրոցի ուսանողների, ռիգաբնակ առեւտրականների, տեղի հայկական եկեղեցու եւ այնտեղ ապրած ու ստեղծագործած նշանավոր հայրենակիցների մասին:
Լատվիայի համալսարանի Հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետի Ասիական ուսումնասիրությունների բաժնի պրոֆեսոր Լեոնս Գաբրիելս Տաիվանսը «Յան Ռայնիսը եւ Հայաստանը» հոդվածում դիտարկում է Հայաստանի վերաբերյալ հրատարակությունները Լատվիայի անկախության ժամանակաշրջանում, ներառյալ «Լատվիայի հանրագիտարանի» նյութերը, որոնց մի մասի հեղինակը եղել է ինքը՝ Ռայնիսը:
Հայագետ Վալդա Սալմինյան «Հայերի պատկերումը լատվիական գրականության մեջ» հոդվածում ներկայացրել է այն գրական գործերը, որտեղ հանդես են բերված հայ հերոսներ, հայ իրականությունը եւ սովորույթները: Ներածության մեջ խոսվում է Ռայնիսի «Ամենադժբախտ երկիրն ու ժողովուրդը. նշումներ Հայաստանի մասին» հոդվածի ստեղծման մասին: Հիշված են բանաստեղծի անձնական շփումները սոցիալ-դեմոկրատ Աշոտ Խումարյանի հետ, որը Ռայնիսի խնդրանքով պատրաստել է նյութեր հայոց պատմության, մամուլի եւ գրականության մասին: Անդրադարձ կա Միննա Ֆրեյմանեի ուղեգրությանը, որտեղ պատկերված են Արեւմտյան Հայաստանը եւ Գյումրին, հեղինակի հանդիպումները հայ կանանց հետ, Էռնեստ Բիրզնիեկս-Ուպիտիսի «Փոքր հեծյալները» պատմվածքին (Արցախի հայերի մասին) եւ Պավիլ Գրուզնայի «Նոր հոսանք» նովելին, որի հերոսներից է գինետան հայ տեր Ենովք Կազարովը:
Գրքում ներկայացված են նաեւ ժամանակակից հեղինակներ Լաուրիս Գունդարսը եւ Լուիզե Պաստորը: Գունդարսը, հայկական ծագում ունենալով՝ իր «Դառնալ օտարական» նովելում վերլուծում է անունների եւ ինքնության հարաբերությունը, իսկ Պաստորի մանկական «Կրկեսը Ռայնիսի փողոցում» պատմվածքի հայ հերոս Վիպ Վիպատոսյանը խորհրդանշում է մշակութային յուրահատկություն եւ տարբերություն:
Նադեժդա Պազուխինան իր «Հայ նկարիչը Ռիգայից՝ Բաբկեն Ստեփանյան» հոդվածում ներկայացնում է Ստեփանյանի ստեղծագործական ուղին, նրա կողմից մշակված կոլաժային տեխնիկան, որն արտացոլում է ժամանակաշրջանի փոփոխությունները: Դաշնակահար, երաժշտագետ, մանկավարժ եւ հանրային գործիչ Րաֆֆի Խարաջանյանն իր հուշագրության մեջ մանրամասն ներկայացնում է Լատվիայի միջին եւ ավագ սերնդի կոմպոզիտորների հետ հանդիպումները:
Գրքի երկրորդ մասը նվիրված է լատվիացիների ճանապարհորդական տպավորություններին Հայաստանից: 1980-ին պրոֆեսոր Օյարս Սպարիտիսի գլխավորությամբ մի խումբ լատվիացի մտավորականներ այցելել են Հայաստան, ուսումնասիրել նրա մշակույթը, բնությունը, մարդկանց առօրյան, ծանոթացել են Հայաստանի պատմությանը՝ Ուրարտուից մինչեւ քրիստոնեության ընդունումը եւ այբուբենի ստեղծումը: Ճանապարհորդական օրագիրը, որ գրել են տաս հեղինակներ, հումորով ներկայացնում է Հայաստանի յուրահատկությունները՝ ընդգծելով լատվիացիների եւ Հարավային Կովկասի մշակութային տարբերությունները:
Էլիզաբետե Տաիվանեն «Որոնելով Ավետյաց երկիրը՝ Հայաստանը. ճամփորդական նոթեր 2021-2024 թթ.» հոդվածում հեղինակը պատմում է 2021-ին Հայաստան կատարած այցի մասին: Ուղեւորության նպատակն է եղել գտնել հայ ազգականներին եւ փոխանցելու իր գիտական ու անձնական տպավորությունները՝ ի հիշատակ իր պապի՝ Հմայակ Առաքելյանի: Տայվանեն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել տեղական հայերի կրոնական կյանքի վրա՝ նշելով, որ հին հավատքը տակավին պահպանվում է լեռների փոքր տաճարներում, յուրաքանչյուր հայի հոգում եւ առօրյա կյանքում:
Ա. Բ.
