Իմաստաբանական բառարան

Է՜յ գիդի օրեր, ո՜րտեղ եք կորել

Հայերն ունեն այլ ժողովուրդների համար անհասկանալի արտահայտություններ:

Դրանցից է, օրինակ, մեզ անորոշ ժամանակներ տեղափոխող «Էյ գիդի» արտահայտությունը, որն անորոշության մեջ լողացող երանավետ օրերի պատրանք է առաջացնում եւ հնարավորություն տալիս մի կերպ հարմարվել ներկա իրավիճակին:

Մեզ մոտ հույզեր առաջացնող եւ օտարների համար անթարգմանելի մյուս արտահայտությունը, որը հայ ունկնդրին օգնում է պատկերացում կազմել խոսքն արտասանած մյուս հայի հոգեվիճակի մասին, «հեչերիս թե…» խորիմաստ արտահայտությունն է, որն օգտագործվում է այն պահերին, երբ ստիպված ես լինում հյութեղ խաղողին դունչը չհասած աղվեսի նման արտասանել «խաղողը խակ էր» մխիթարական խոսքը, այնպես, ինչպես կարտասանեիր՝ «ի՞նչ անենք, որ մեր թշնամին գազ ունի,  զատո  մենք  «Ջերմուկ» ունենք, Սփյուռք ունենք»  վաղ անցյալի սփոփիչ խոսքերը:

Անթարգմանելի մեկ այլ արտահայտություն եւս. «Հիասթափության պահին հայի հոգու հանգստության երաշխավորը միայն կարող է լինել «ուֆ աման եսիմ է» անփոխարինելի արտահայտությունը, որին նույնպես անհաղորդ են օտարները: Տվյալ արտահայտությունն օգտագործվում է այն ժամանակ, երբ անզոր ես հասկանալու, թե ինչ է կատարվում աշխարհում, ով՝ ում դաշնակիցն է, ով՝ ում թշնամին, ո՞րն է նախկինը, որն է ապառնին…

Զարմանքն ի ցույց դնելու համար  հայն ունի այնպիսի արտահայտություն, որի թարգմանությունը զուր չարչարանք է ու անգամ՝ շփոթեցնող: Դա՝ «վայ քու, արա» արտահայտությունն է, որի կիրառության սահմանները դժվար է ճշգրտել: Կարելի է օգտագործել այն պահերին, երբ, օրինակ,  ԱԺ պատգամավորները միմյանց համերաշխության կոչով դիմեն:

Զարմանք արտահայտելու համար հայերը հորինել են նաեւ մեկ այլ արտահայտություն, որը մի դեպքում զգացական ճիչի տպավորություն է թողնում, մի դեպքում ձայնարկության կամ կապի դեր է կատարում, մեկ ուրիշ դեպքում  էլ՝ ընկերոջը վստահեցնելու փորձի  կամ նրան  երդում  տալու համար: Եվ այդ ընդհանրական արտահայտությունը   «հորս արեւ»-ն  է,  որին երբեմն ավելանում է նաեւ  «մորս արեւ»-ը:

Իսկ «վախ մամա ջան, էս ինչ ա կատարվում» արտահայտությունը, որ մի անգամ  Մհեր Մկրտչյանն օգտագործել էր  «Միմինո» ֆիլմում՝ դատական գործընթացի խառնաշփոթ իրավիճակի մասին իր հույզերն արտահայտելու համար, գրեթե ամեն օր հաջողությամբ կարելի է կիրառել նաեւ մեր դատական համակարգին  արձագանքելու համար: Ի դեպ, ֆիլմը նկարահանողները փորձել էին Մկրտչյանի արտասանածը ռուսերեն թարգմանել,  չէր ստացվել:  

Անիմաստ բանավեճի մեջ հայտնված ու դրանից մի կերպ ճողոպրել ցանկացող հայի համար էլ անփոխարինելի միջոց է «գնա, ես քո հավեսը չունեմ» խոսուն արտահայտությունը, որը նույնպես մաքուր հայկական է, հետեւաբար նաեւ՝ անթարգմանելի: Կիրառելի է, երբ քեզ համոզում են, որ Հայաստանը երկնիշ տնտեսական աճ ունի, արտագաղթը փոխարինվել է ներգաղթով եւ այլն:
Հայերենում ընդհանրական կիրառություն ունի նաեւ «տո լավ, է» արտահայտությունը, որի միջոցով կասկածամիտ մարդիկ իրենց թերահավատ վերաբերմունքն են ցույց տալիս «ապագայի» գոյության մասին շրջանառվող վարկածի նկատմամբ:

Ուֆ աման, եսիմ, է՞…

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ