Իրանի «Ալլամե Թաբաթաբայի» համալսարանի դասախոս, վերլուծաբան եւ միջազգայնագետ Էհսան Մովահեդիանի՝ հարավային Կովկասին նվիրված հրապարակումներում առանձնահատուկ տեղ է հատկացված հայ-ադրբեջանական հարաբերություններին եւ դրանով պայմանավորված՝ Արցախի հիմնահարցին:
Հեղինակն այս անգամ կովկասյան թեմային վերաբերող իր «էջը» նվիրել է Ադրբեջանի կողմից Արցախի շրջափակմանն ու բնապահպանների կեցվածք ընդունած մի խումբ ազերիների կողմից Արցախի սնուցման շնչափողը փակելու հետեւանքների լուսաբանմանը, որի նպատակով զրուցել է Արցախի պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանի հետ:
Հատվածաբար ներկայացված զրույցը վերաբերում է Հայաստանի, մասնավորապես Արցախի նկատմամբ Իրանի որդեգրած քաղաքականությանն ու Բերձորի միջանցքի շրջափակման հետեւանքը հանդիսացող ճգնաժամի հաղթահարմանը միտված Թեհրանի հնարավոր քայլերին:
– Արդո՞ք համաձայն եք այն մտքին, որ Ալիեւի վարչախումբը կարող է վերջ դնել Արցախի շրջափակմանը, եթե Հայաստանի կառավարությունն իր համաձայնությունը հայտնի այսպես կոչված՝ «Զանգեզուրի միջանցքի» գործարկմանը:
– Չեմ կարծում, որ Լաչինի միջանցքի շրջափակումն ու նույն ժամանակահատվածում Իրանի սահմանին Ադրբեջանի ու Թուրքիայի համատեղ զորավարժության անցկացումը պատահականորեն են համընկել: Նրանք այդ քայլերով Իրանի հակազդեցությունն էին ստուգում: Ադրբեջանն ու Թուրքիան տարածաշրջանում հետապնդում են իրենց ռազմական ու առավելապաշտական հավակնությունները, ինչը տարածաշրջանի բոլոր երկրներին ուղղված մարտահրավեր է:
Բաքվի վարչախումբը չի սահմանափակվում միայն առեւտրական գործարքի շրջանակներում Արցախի ու Սյունիքի փոխանակման մտադրությամբ: Նրանք մտադիր են տիրանալ երկուսին էլ: Եվ եթե մենք Արցախից նահանջենք, Հայաստանը Սյունիքում շատ խոցելի կդառնա: Ուստի, Արցախի այսօրվա դիմադրությունը խիստ անհրաժեշտ է Իրանի ու Հայաստանի միջեւ հազարավոր տարիներ շարունակ գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիությունն ապահովելու համար: Այս կարեւոր խնդրի նկատմամբ պետք է թե՛ Երեւանը, եւ թե՛ Թեհրանը հատուկ ուշադրություն դարձնեն:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Կովկասի նկատմամբ Իրանի վարած քաղաքականությունը: Իրանն ինչպե՞ս կարող է աջակցել Արցախի ապաշրջափակմանը:
– Իմ ընկալումն այն է, որ Իրանը փորձում է տարածաշրջանում պաշտոնապես չեզոք դիրք գրավել: Այդուհանդերձ, Իրանը տարածաշրջանում կարեւոր տերություն է: Այդպես է եղել դարեր շարունակ, եւ Իրանը մշտապես հանդես է եկել որպես հավասարակշռող կարեւոր դերակատար: Պետք է արձանագրեմ, որ հայերի ու իրանցիների բարեկամությունը հազարամյակների պատմություն ունի, ինչը երբեք ուղղված չի եղել երրորդ երկրների դեմ:
16-ից մինչեւ 18-րդ դարերը Ղարաբաղում Խամսայի մելիքություններ ստեղծելու հարցում Իրանի նշանակալի դերակատարությունն անժխտելի է: Ուզում եմ արձանագրել, որ Արցախը մշտապես Իրանի համար անվտանգային նշանակություն է ունեցել, եւ Իրանի սահմաններին Իսրայելի հայտնվելը տեղի է ունեցել միայն 2020 թվականին Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի գործադրած ագրեսիայից հետո՝ Ադրբեջանի ու Թուրքիայի թողտվությամբ: Ուստի, անվտանգային խնդիրներն Իրանի համար ի հայտ են եկել միայն Ադրբեջանի կողմից այդ տարածքների բռնազավթումից հետո: Այդ իսկ պատճառով, Իրանը պետք է ողջ տարածաշրջանի համար ողբերգական հետեւանքներով հղի անվտանգային խնդիրները չեզոքացնելու նպատակով, ապահովի իր քաղաքական մասնակցությունն ու կայունացնող դերը:
Ցանկանում եմ մեջբերել պատերազմի ժամանակ Իրանի հոգեւոր առաջնորդ, այաթոլլահ Խամենեիի խոսքերն այն մասին, որ պետք է ապահովել Ղարաբաղում ապրող հայերի անվտանգությունը: Համոզված եմ, որ Իրանը, հաշվի առնելով բոլոր կողմերի արդարացի շահերը, տարածաշրջանում իրական խաղաղության պահպանման ուղղությամբ իր գործուն մասնակցությունը կունենա:
– Հայաստանի նկատմամբ Ալիեւի ագրեսիան կանխարգելելու նպատակով Իրանի ու Հայաստանի համատեղ զորավարժությունների մասին ի՞նչ տեսակետ ունեք: Ձեր կարծիքով, այդ զորավարժությունը ե՞րբ եւ որտե՞ղ պետք է անցկացվի:
– Ես կարող եմ միայն Արցախի անունից տեսակետ արտահայտել ու հավաստիացնել, որ Արցախն ինքնին կարեւոր դեր ունի Իրանի հետագա անվտանգությունն ապահովելու հարցում: Իսկ Իրանի դերը, որպես հավասարակշռող ուժ, բացառիկ է Հարավային Կովկասի համար:
– Հասարակ արցախցին ի՞նչ կարծիք ունի Իրանի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի ու Մեծ Բրիտանիայի մասին:
– Հայերն Իրանի ու իրանցիների նկատմամբ մշտապես ջերմ վերաբերմունք են ունեցել: Նրանց միավորում են բազմաթիվ պատմամշակութային ու քաղաքակրթական ընդհանրություններ:
Արցախցիներն Իրանի ժողովրդին բարեկամ են համարում: Պատմությունը հարուստ է մեր բազմադարյա բարեկամական հարաբերությունների բազմատեսակ դրվագներով: Տարիներ առաջ ես անձամբ եմ Շուշիում զբաղվել երկու ժողովուրդների բարեկամության խորհրդանիշը հանդիսացող «Գոհարշադ» մզկիթի վերակառուցման աշխատանքներով: Շուրջ 130 տարի առաջ Ֆիրդուսու կոթողային Շահնամե ստեղծագործությունը, որ իրանական մշակույթի ու ինքնության վկայագիրն է, հրատարակվել է Ադրբեջանի կողմից այժմ օկուպացված Հայաստանի պատմական Շուշի քաղաքում, ինչը վկայում է Իրանի նկատմամբ Արցախի խորը մշակութային արմատներ ունեցող անսասան հարգալից վերաբերմունքի ու իրանցիների հանդեպ Արցախում գոյություն ունեցող ակնածանքի մասին: Այստեղ ժողովուրդը հասկանում է, որ 44-օրյա պատերազմից հետո իրավիճակի փոփոխությունն ինչպիսի դժվարություններ է ի հայտ բերել Իրանի անվտանգության համար:
Անշուշտ, Ռուսաստանի դերակատարությունը տարածաշրջանում նույնպես անհերքելի է: Ներկայումս Արցախում գտնվող ռուս խաղաղապահներն աշխատում են թույլ չտալ, որպեսզի իրավիճակն ավելի սրվի: Իհարկե, ժողովուրդը Ռուսաստանից ավելի մեծ սպասելիքներ ունի:
Անհերքելի է նաեւ Ադրբեջանի ագրեսիվ ու ծավալապաշտական քաղաքականությանն աջակցելու հարցում Թուրքիայի քաղաքականությունը, որի նկատմամբ վերաբերմունքը բացասական է: Մեծ Բրիտանիան էլ Իսրայելի հետ միասին հայտնվել է Ադրբեջանի կողքին, ինչը, բնականաբար, մեր ժողովրդի վերաբերմունքի վրա բացասաբար է անդրադառնում:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանագետ
