Ռազմական պատմության մասնագետ Մհեր Հակոբյանի գրառումը, –
…910 թվականի ամռանը Ձկնավաճառի հովտի ճակատամարտում կրած ծանր պարտությունը ԱՄԵՆԱԿՈՐԾԱՆԱՐԱՐ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒՆԵՑԱՎ Անիի թագավորության ռազմաքաղաքական հետագա ճակատագրի վրա, քանզի դրանից հետո մինչ այդ աննկատ ընթացող և մեծ ջանքերի գնով զսպվող ապակենտրոնացվածության ու կենտրոնական իշխանության քայքայման գործընթացն արդեն բացահայտ տեսք ստացավ, ընդ որում ինչ-որ տեղ խորհրդանշական էր, որ երկարատև ընդմիջումից հետո հակառակորդը հարված հասցրեց արդեն նաև Հայոց ՄԻՋՆԱՇԽԱՐՀԻՆ, երբ 910 թվականի ամռանը Սաջյանների էմիրության մասերի բաժանված բանակը ասպատակեց Արարատ նահանգը: Ստեղծված ծանր պայմաններում Հայոց արքան ապաստանեց խիստ ամրացված Կապույտ ամրոցում, իսկ Հայոց առանձին պետական միավորներն էլ փակվեցին սեփական սահմաններում՝ փորձ կատարելով այս կամ այն կերպ անցկացնել ծանր ժամանակները:
911 թվականի ամռան վիճակով Սմբատ I-ն ամրացած մնում էր Կապույտ ամրոցում, որն օղակել, սակայն որին ՈՉ ՄԻ ԿԵՐՊ ՏԻՐԵԼ ՉԷՐ ԿԱՐՈՂԱՆՈՒՄ Սաջյանների էմիրության բանակը: Ստեղծված ծանր պայմաններում, սակայն, Հայոց արքան ընդունեց մի խիստ վիճահարույց որոշում և, ի վերջո դադարեցնելով դիմադրությունը, ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՈՎ պատերազմի դեմն առնելու մտայնությամբ ներկայացավ Սաջյանների էմիրության էմիր Յուսուֆ իբն Աբու-Սաջին (901-928): Այս քայլը, սակայն, ինչպես եղավ արժանահիշատակ Արշակ III-ի (344-368) և Վասակ Մամիկոնյանի պարագայում, ըստ էության, ոչ մի արդյունքի չբերեց, այլ ուղղակի հանգեցրեց միայն Սմբատ I-ի ԿՈՐԾԱՆՄԱՆԸ:
Հայոց արքայի գերվելուց հետո կարծես թե նույնիսկ իրավաբանորեն էլ վերացավ «Հայոց արքա» տիտղոսի առաջնային կրողը և Գագիկ Արծրունին (903-908, 908-944՝ արքա), սեփական քեռու կործանման, ազգին հասցրած դաժան փորձությունների ու Հայոց պետականության բաժին հասած ծանր կորուստների գնով այնուհանդերձ ԹԵՐևՍ ԿԱՐՈՂ ԷՐ ԱՐԴԵՆ ԳՈՀ ԼԻՆԵԼ, քանզի «Հայոց արքա» տիտղոսի կրողն, ըստ էության, մնում էր միայն ինքը, ընդ որում, վայելելով Սաջյանների էմիրի աջակցությունը, վերջինս կարծես միանշանակ առաջնային դեր էր ստանում նաև բոլոր այլ հայկական և ոչ հայկական պետական միավորների ղեկավարների շարքում:
Հարկ է նշել, սակայն, որ ստեղծված դրությունն վերջնական բավարարում չբերեց, սակայն, այնուհանդերձ նաև Գագիկ Արծրունուն, քանզի պարզից էլ պարզ էր, որ ՆՐԱ ՀԱՄԱՐ ՉԷՐ Սաջյանների էմիրության ռազմատենչ էմիր Յուսուֆ իբն Աբու-Սաջն այսքան ջանքերից հետո, ըստ էության, տապալել Բագրատունյաց տիրակալին, որ այժմ վերջինիս փոխարիներ Արծրունիներից ելած Հայոց հերթական արքայով: Գագիկ Արծրունի, ըստ էության, զոհ գնալով ՃՂՃԻՄ ՓԱՌԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆԸ և ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՀԻՆ ՎԻՐԱՎՈՐԱՆՔՆԵՐԻՆ, փաստորեն միայն հաջող մի գործիք էր հանդիսացել Սաջյանների էմիրի համար և այդ հանգամանքն այժմ արդեն՝ Սմբատ I-ի գերվելուց հետո, լիովին պարզ դարձավ:
Ավելին, ՎԱԽԻ և ԱՐՀԱՄԱՐՀԱՆՔԻ ԱՅՆ ԾԱՆՐ ՄԹՆՈԼՈՐՏԸ, որը ստեղծվել էր Վասպուրականի նորելուկ արքայի շուրջը, նրանից վանում էր նաև այլ իշխանների և արդյունքում, ըստ էության, զրկված իր հզոր հովանավորի իրական աջակցությունից, Գագիկ Արծրունին ի վերջո ստիպված եղավ բավարարվել միայն Վասպուրականով: Իր հերթին տրամադրություններն Անիի թագավորությունում, չնայած ստեղծված ծանր դրությանը, իրոք որ ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԷԻՆ, ընդ որում Սմբատ I-ի գերվելը, իսկ հետագայում էլ նույնիսկ արդեն սպանվելը մինչ այդ սեփական տիրակալի հետ մանրախնդիր հաշիվներ մաքրող Հայոց իշխաններին ի վերջո կարծես թե հասկացնել տվեց, որ ՎՏԱՆԳԻ ՏԱԿ Է ԱՐԴԵՆ ՀԱՅՈՑ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԻՆՔԸ՝ ՎԵՐՋԻՆ ՏԱՍՆԱՄՅԱԿՆԵՐԻ ԱՅԴ ՄԵԾԱԳՈՒՅՆ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄԸ…
