1915 թվականի հուլիսի 26-ին Շուշիի «Փայլակ» թերթում տպագրվում է Բակունցի «Մաթվեյ Մաթվեիչը»:[1] Այս ֆելիետոնը Բակունցը գրել էր Գորիսի քաղաքագլուխ` Մատթեոս Տեր-Գրիգորյանի դեմ, ում կարգադրությամբ էլ գրողին բանտարկում են և ազատում միայն մի պայմանով, որ ուսուցչության մեկնի Լոր գյուղը։
Հենց այդ տարի էլ Ալեքսանդր վարժապետին` Ակսել Բակունցին, Համո Սահյանը առաջին անգամ հանդիպում է հայրենի Լոր գյուղում և հետագայում մանկության տարիների այս հիշողությունը ի պահ է տալիս գալիք սերունդներին.
«Այդ գարնանը մերոնք դարձյալ քոչը սարն էին տարել և կանգ էին առել սարահարթի սահմանում, Մարգերի բլուրների վրա: Շենաթաղցիները դարձյալ դիրք էին բռնել` հոնի կարմիր մահակներով, ավանդական եղաններով և մղանի կոթերով «զինավառ»:
Օխտը տարի ծիծը կերածը դարձյալ իր խոսքն էր կրկնում օրենքի մասին և իր համագյուղացիներին ոգեշնչում` ի մարտ:
Շենաթաղի երեխաներն իրենց մեծերի խրախուսանքով շները «քը~ս» էին տալիս մեզ վրա: Իսկ մեր գյուղացի Վանեսանց Պողոս ամին մեզ սաստում էր, որ շներին քարով չտանք:
-Ա~ խոխեք, սաքիթ կացեք, կռիվը մազիցա կախված, հենց որ շներին քարով տաք` կսկսվի:
Երկու կողմից էլ պատվիրականեր էին հավաքվել այն բլուրի վրա, որտեղ ամեն տարի կանգնել ու փլվել էր սահմանի «կուրգանը»: Բանակցություններ էին վարում: Իսկ մեն`ք երեխաներս, թաքնվել էինք քարերի ետևում, որ «թամաշա անենք կռվին»:
Այդ ժամանակ հեռվում, «Խոզ» աղբյորից եկեղ ճանապարհի վրա, երևացին երեք ձիավոր: Շենաթաղցիներն ավելի բորբոքվեցին, մեր գյուղացիներն ավելի հանդարտվեցին: Ձիավորները մոտեցան: Երկուսը գյուղխորհուրդների նախագահներն էին, իսկ երրորդը քաղաքից եկած մարդ էր երևում…Տիրեց կարճատև լռություն, և հետո, հանկարծակի երկու կողմերը ուրախ ձայները խառնեցին իրար,-Ալեքսանդր վարժապե~տը, Ալեքսանդր վարժապե~տը…
Քաղաքից եկածը Ալեքսանդր վարժապետն էր, այն մարդը, որին ես այնքան երազել էի տեսնել: Նախ շենաթաղցիներին մոտեցավ, ընդհանուր բարև տվեց, և հետո սկսվեցին անհատական գրկախառնությունները: Հետո բարևեց մերոնց:
-Ի~նչ սիրուն սարեր ունեք, բա մարդ էս ծաղիկների ծովի մեջ կռիվ կա՞նի,-ասաց նա,նստեց քարին, գյուղացիներին հարց ու փորձ արեց մեռնող-ապրողի, նրանց ապրուստի մասին, ապա բավականին ժամանակ խոսեց:
Նրա խոսքերից շատ բան չլսեցի, չհասկացա և հիմա չեմ հիշում…
Խոսքը վերջացրեց, տեղից վեր կացավ և կարգադրեց, որ քարեր հավաքեն «կուրգանի» համար:
«Կուրգանը» բարձրացավ Մարգերի ամենաբարձր բլուրի վրա: Ալեքսանդր վարժապետը կանգնեց «կուրգանի» մոտ,նայեց դիմասի սարերին,ձեռքը երկարեց և ասաց,-մյուս «Կուրգանն» էլ դրեք, այ էնտեղ, «Դավաբոյնու» գլխին:
Սահմանը որոշվեց: Երկու գյուղերի դարավոր վեճի վերջին շիկացած կծիկներ թաղվեցին նրա «կուրգանների» տակ:
-Դե գնացեք, մեր պապերի գերեզմանները օրհնեցեք, հալալ լինի ձեզ, բարով վայելեք, ա ճուտ լորեցիք,-ասաց «օխտը տարի ծիծ կերած» Սարու Ավանեսն իր խռպոտ ձայնով և հոնի կոպալը տնկեց հողում`իբրև հավիտենական հաշտության նշան:
-Շնորհակալ ենք, ա շենաթաղցիք,-պատասխանեց Վանեսանց Երկար Բեղավոր Պողոս ամին և կժորով ու կաթսաներով բեռնված էշին հրելով`սահմանն անցկացրեց: Մեր քոչը գնաց`վրաններ զարկելու Արագեղի «Յուրդատեղում»:
Ես տեսա իմ երազած մարդուն` Ալեքսանդր վարժապետին: Հիմա ես չեմ կարող վերարտադրել իմ այդ օրվա ապարումները: Գրիչս անզոր է: Միայն երկու բան լավ հիշում եմ. Մեկ այն, որ մտածում էի`թե ինչ ուժ ունի Ալեքսանդր վարժապետը, որ նրա առաջ շենաթաղցիները ծպտուն չհանեցին, այլ հակառակը, սիրով հրավիրեցին և տարան իրենց գյուղը: Մեկն էլ այն, որ նախանձից պայթում ու արտասուքից խեղդվում էի, թե ինչո՞ւ նրա ձիու սանձը ես չեմ բռնել, այլ իմ դասընկեր Համբարձումը…
Նրա գնալուց հետո Կուքի ապերն ասում էր`տեսա՞ք, թե Ալեքսանդր վարժապետը ոնց արևի պես բարձրացավ մեր սարից ու լույս տվեց ձորին: Դե թող մեր գյուղի կովերն Արագյուղի ծաղիկն արածեն, ու կաթից էլ թող ծաղկի հոտ գա:
Ես տեսա Ալեքսանդր վարժապետին, որն այնքան մեծ հարգանք ու հեղինակություն ուներ մեր գյուղում: Եվ հիմա էլ տասնամյակների միջով տեսնում եմ նրան` կանգնած Մարգերի ամենաբարձր բլուրի վրա, «կուրգանի» մոտ, ձեռքը դեպի Դավաբոյնու օբատեղերը պարզած: Տեսնում եմ նրան…Եվ հուշերիս մեջ նրա ասպետական կերպարի առաջ իրենց ճերմակ գլուխներն են խոնարհում իմ ծննդավայրի երախտապարտ լեռները…
Ես տեսա Ալեքսանդր վարժապետին…Նորից տարիներ անցան: Իմ դասագրքում կարդացի «Ծիրանի տափը»: Դա մեր երկու գյուղերի դարավոր վեճի պատմությունն էր, միայն անուններն էին փոխված:
-Ո՞վ է այս Ակսել Բակունցը, որ այսքան լավ գիտեր մեր Արագեղի պատմությունը…
Վանեսանց Կուքի ապերն ասում էր` Ալեքսանդր վարժապետը կլինի, ուրիշներն ասում էին`չէ…
Հետո ես «Խոնարհ աղջիկը» կարդացի: Պատմությունը դարձյալ մեր գյուղից էր:
-Ո՞վ է այս հեղինակը, ե՞րբ է եղել մեր գյուղում, ինչ լավ է ճանաչում մեր գյուղացիներին,- մտածում էի ինքս ինձ, և գաղտնիքը պարզել չէի կարողանում:
Գաղտնիքը պարզվեց:Տարիներ հետո Ակսել Բակունցի ինքնակենսագրության մեջ կարդացի.«1915-16 ուսումնական տարում, գաղթի պատճառով, փակվել էր Ճեմարանը, և ես այդ տարին ուսուցիչ « հրավիրվեցի» Զանգեզուրի Լոր գյուղում: Առաջին անգամ ճանաչեցի գյուղը, նրա մարդկանց: Հետո շատ անգամ այդ թվի հիշողությունները օգնել են ինձ»:
Ես տեսա Ալեքսանդր վարժապետին…Բայց ի՞նչ իմանայի, որ նա իմ հայրենի գյուղում ապրելով միայն ինն ամիս, կդառնար նրա հավիտյան կենդանի բնակիչը:
Ի՞նչ իմանայի, որ Ալեքսանդր վարժապետը մի օր կդառնար Ակսել Բակունց, կքանդակեր իմ հայրենակիցների ազնիվ կերպարները և կավանդեր սերնդեսերունդ:
Ի՞նչ իմանայի,որ նա կգար ու կգնար, և նրանից հետո եկեղ մեր արձակագիրները նրա չքնաղ Միրհավի ձետուրներով կզարդարեին իրենց պատմվածքների էջերը և Ալպիական մանուշակի ցողերը շաղ կտային իրենց տեղերի վար:
Ի՞նչ իմանայի,, որ նա լուսնի պես կշողար մեր գրականության երկնակամարում, կունենար ողբերգական մայրամուտ և հետո արևի պես կբարձրանար սարից, ինչպես բարձրանում է այսօր»:[2]
Գրական թերթ, հոկտեմբերի 23, 1959 թ.
[1] Փայլակ, № 40, 26 հուլիսի , 1915թ.:
[2] «Ակսել Բակունցը ժամանակակիցների հուշերում», Երևան,1999, էջ՝39-41:
