1945 թվականից հետո Գերմանիան անցավ և անցնում է պատմության հետ առերեսվելու բացառիկ ճանապարհով։ Փոխանակ անցյալը մոռացության մատնելու, թաքցնելու կամ ժխտելու՝ նացիստական հանցագործությունների և Հոլոքոստի համակարգված ուսումնասիրությունն ու ճանաչումը դարձան նոր ժողովրդավարական ինքնության հիմքերից մեկը։
Այդ գործընթացը հիմնվեց կրթության, հուշահամալիրների, փոխհատուցման քաղաքականության և հանրային հիշողության մշակույթի վրա։ Այն օգնեց երկու կողմերին էլ վեր բարձրանալու սեփական ցավից ու մեղքից։ Հրեաները, չնայած անջնջելի ողբերգությանը, աստիճանաբար կարողացան որոշ չափով վերագտնել վստահությունը Գերմանիայի նկատմամբ։ Իսկ Գերմանիան, ընդունելով իր պատմական մեղքը, կարողացավ վերականգնել բարոյական վստահելիությունը և կառուցել կայուն ժողովրդավարական պետություն։
Այս ճանապարհի կարևորագույն հիմքերից մեկը Գերմանիայի Հիմնական օրենքն է՝ Սահմանադրությունը։ Դրա առաջին հոդվածը հռչակում է, որ մարդու արժանապատվությունն անձեռնմխելի է։ Սա պատահական ձևակերպում չէ, այլ ուղիղ պատասխան նացիոնալ-սոցիալիզմի բարբարոսությանը։ Իսկ 116-րդ հոդվածի 2-րդ կետը հնարավորություն է տալիս նացիստական հալածանքների հետևանքով քաղաքացիությունից զրկված անձանց ժառանգներին վերականգնելու Գերմանիայի քաղաքացիությունը։
Այսպիսով՝ Գերմանիայի Սահմանադրությունը ոչ միայն ամրագրում է իրավական պետության սկզբունքները, այլև պատմական հիշողության, պատասխանատվության և կրկնության կանխարգելման բարոյական պարտավորությունը։ Այն ստեղծում է մի շրջանակ, որտեղ մեղքն ընդունվում է, բայց միաժամանակ բացվում է հաշտության հնարավորությունը։
Այս ամենի ցավալի հակապատկերը Թուրքիայի վերաբերմունքն է Հայոց ցեղասպանության նկատմամբ։ Մինչ Գերմանիան Հոլոքոստը ճանաչել է որպես իր պատմական ինքնության անբաժան և ուսուցանվող մաս, Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշումը մինչ օրս շարունակում է ժխտել մոտ 1,5 միլիոն հայերի ոչնչացման համակարգված բնույթը։
Այդ ժխտումը խոչընդոտում է իրական ապաքինմանը և մինչև այսօր թունավորում հայ-թուրքական հարաբերությունները։ Այն թույլ չի տալիս ոչ զոհերի ժառանգներին արժանապատվորեն ապրել իրենց հիշողության հետ, ոչ էլ թուրք հասարակությանը ազատվել ժխտման ծանր ժառանգությունից։
Ավելի մտահոգիչ է, որ վերջին տարիներին հենց Հայաստանի ներսում՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք, հնչել են ձևակերպումներ, որոնք շատերի կողմից ընկալվել են որպես Հայոց ցեղասպանության պատմական և բարոյական նշանակության հարաբերականացում։
Փոխանակ ցեղասպանության հիշողությունը ներկայացնելու որպես արժանապատվության, արդարության և կանխարգելման անսակարկելի հիմք, նրա որոշ հայտարարություններ հարցականի տակ են դրել միջազգային ճանաչման իմաստը, անորոշացրել ցեղասպանության գիտակցման պատմական պահը և խուսափել մեղավորների հստակ անվանումից։
Պետք է հասկանալ ու ընդունել՝ նման մոտեցումը չի ծառայում ո՛չ հայերի, ո՛չ թուրքերի ապաքինմանը և հասունացմանը։ Ընդհակառակը՝ այն կրկին նվաստացնում է զոհերին և բարոյապես զինաթափում նրանց ժառանգներին։
Իրական հաշտությունը պահանջում է երկու բան. հանցագործ կողմի կողմից՝ ճշմարտության ազնիվ ընդունում, իսկ զոհի կողմից՝ այդ ճանաչումը ոչ թե հավերժական վրեժի գործիք դարձնելու, այլ նոր հարաբերությունների հիմք դարձնելու իմաստություն։
Գերմանիայի և հրեական աշխարհի փորձը ցույց է տալիս, որ դա հնարավոր է՝ չնայած անչափելի ցավին։ Հայ-թուրքական տարբերակը, սակայն, ցույց է տալիս, թե ինչպես է ժխտումը, լռությունը և ռազմավարական հարաբերականացումը նվաստեցնում երկու կողմերին։
Միայն այն ժողովուրդը, որն իր պատմությունն ընդունում է ամբողջ ծանրությամբ, կարող է իսկապես ազատվել, հասունանալ և մեծանալ։ Մենք սա իրավունք չունենք մոռանալու։
Տիրատուր քահանա Սարդարյան, Բադեն-Վյուրթեմբերգի Հայ Համայնքի հոգևոր հովիվ
