Հայաստանի Հանրապետության նորագույն պատմության մեջ տեղի է ունեցել մի իրադարձություն, որը իրավական, քաղաքական և քաղաքակրթական առումներով կարող է գնահատվել որպես աննախադեպ։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նկատմամբ հարուցվել է քրեական հետապնդում, սահմանափակվել է նրա ելքը Հայաստանից, ինչով փաստացի վտանգի տակ է դրվել փետրվարի 16–19-ին Ավստրիայում նախատեսված Եպիսկոպոսաց ժողովի անցկացումը։ Այս քայլը ուղիղ միջամտություն է Հայ Առաքելական Եկեղեցու համահայկական կառավարման համակարգին։
Քրեական շինծու հետապնդումը ժամանակային և բովանդակային առումով համընկնում է Նիկոլ Փաշինյանի հրապարակային հայտարարության հետ, ըստ որի՝ նա «թույլ չի տալու կաթողիկոսությունը Հայաստանից դուրս տանել»։ Այս ձևակերպումը չունի որևէ իրավական կամ կանոնական հիմնավորում։ Այն մանիպուլյացնող քաղաքական թեզ է, որի նպատակը Եկեղեցու նկատմամբ ուժային միջամտության լեգիտիմացումն է։
Փաստացի գործ ունենք իրավիճակի հետ, երբ քաղաքական որոշումը հետադարձ կերպով փաթեթավորվում է իրավական ձևակերպման մեջ, իսկ իրավապահ համակարգը ներգրավվում է ոչ թե արդարադատության, այլ իշխանության քաղաքական հաշվեհարդարի սպասարկման գործընթացում։
Այս իմաստով քրեական հետապնդման թիրախում հայտնված է ոչ միայն անձը, այլև Եկեղեցու ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը։
Խորհրդային տարիներին Հայ Առաքելական Եկեղեցին ենթարկվել է համակարգային ճնշումների, հոգևորականներ հալածվել են, եկեղեցիներ փակվել, սակայն անգամ ԽՍՀՄ-ի պայմաններում իշխանությունները խուսափում էին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նկատմամբ բաց քրեական հետապնդում նախաձեռնելուց, առավել ևս՝ նրա միջազգային գործունեությունը կանխելու կամ Եպիսկոպոսաց ժողովների անցկացումը խափանելու նպատակով։
Այս համատեքստում անկախ Հայաստանի պայմաններում կիրառվող մեթոդները ոչ միայն աննախադեպ են, այլև որակապես ավելի կոպիտ։ Խոսքը վերաբերում է համահայկական ինստիտուտի նպատակային չեզոքացման փորձին՝ իրավական և վարչական լծակների բիրտ կիրառմամբ։
Իշխանության մինիմալ խնդիրն է Եպիսկոպոսաց ժողովի տապալումը կամ առնվազն դրա լեգիտիմության խաթարումը։ Այդ ժողովը համահայկական նշանակություն ունի և կարող է վերածվել համախմբման հարթակի՝ իշխանության վարած քաղաքական գծի նկատմամբ քննադատական դիրքորոշումների ձևավորման համար։ Ժողովի խափանումը իշխանությանը հնարավորություն է տալիս ժամանակ շահել և խորացնել ներսից ճնշումները։
Մաքսիմում նպատակը Եկեղեցու ինստիտուցիոնալ պառակտումն է՝ Կաթողիկոսի հեղինակազրկման, իրավական ու ռեպրեսիվ մեխանիզմների կիրառման, ինչպես նաև Սփյուռքի և Մայր Աթոռի միջև անվստահության սերմանման միջոցով։ Սրա նպատակը համահայկական կառույցի թուլացումն ու կառավարելի դարձնելն է՝ այն դուրս մղելով ազգային կյանքի առանցքային դերակատարությունից։
Տեղի ունեցող գործընթացը պետության կողմից Եկեղեցու ինքնավարության դեմ ուղղված ինստիտուցիոնալ հարձակում է, որի հետևանքները կարող են լինել խորքային և երկարաժամկետ։
Պետությունը, որը հարվածում է իր ազգային հիմնասյուներին, քայքայվում է ներսից՝ անկախ արտաքին սպառնալիքների առկայությունից։
Սուրեն Սուրենյանց, քաղաքագետ
