«Ազգ»ի նախանցյալ համարում խոստացել էինք անդրադառնալ օրերս լույս տեսած, ավելի ճիշտ՝ վերահրատարակված կարեւոր մի ժողովածուի, որը կրում է «Զ. Բունիաթովի գրական-պատմական հայեցակարգը» վերնագիրը եւ որի հեղինակը ակադեմիկոս Կարապետ Մելիք-Օհանջյանն (1893-1970) է, որն այն հրատարակել է ռուսերեն լեզվով, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների» հանդեսի 1968 թ.ի 2-րդ համարում, «ԼրՑՏՐՌՍՏ-սՌՑպՐՈՑցՐվՈÿ ՍՏվՓպտՓՌÿ ի. ըցվÿՑՏչՏ» վերնագրով, որպես պատասխան եւ հերքում ադրբեջանցի պատմաբան Զիյա Բունիաթովի՝ «Ադրբեջանը VII-IX դարերում» 1965 թ.ի Բաքվում լույս տեսած ռուսերեն մենագրության մեջ առկա՝ Հայոց եւ Աղվանից պատմության եւ մշակութային ժառանգության խեղաթյուրման բազմաթիվ փաստեր:
Հասկանալի է, որ նման ծավալուն հոդված 60-ականների կեսերին Խ. Հայաստանի կարեւորագույն այդ հանդեսում չէր կարող լույս տեսնել, եթե Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմը չարտոներ, ավելին՝ չհանձնարարեր նրան հանդես գալ ըմբերանիչ պատասխանով: Դա չէր լինի նաեւ, եթե այդ օրերի մեր պատմաբաններն ու գրողները, ի տարբերություն ներկայի տիտղոսավոր մեր պատմաբանների եւ խի՜ստ հաշվենկատ մտավորականների, չպահանջեին հերքել ու ջախջախել Բունիաթովի ու նրա մեջքին կանգնած ադրբեջանական կոմկուսի եւ ազերի ռասիստ վերնախավի հակահայ թեզերը: Հատկանշական է, որ շարժման առաջամարտիկներից է եղել հայ պոեզիայի մեծերից Պարույր Սեւակը, որ, ըստ նրա մոտիկ ընկեր եւ մեր թերթի բարեկամներից Երվանդ Տեր-Խաչատրյանի, գրել է 64 էջանոց հակաճառություն Բունիաթովին, սակայն ժամանակի ամենակարող գրաքննությունն ընդամենը 17 էջ է թողել մամուլի համար, պատճառաբանելով Պարույրի այդ ժամանակ դեռեւս… գիտական կոչում չունենալը:
Նույն վիճակն է այսօր. Իլհամի հակահայ ռասիզմը նորից հիմնված է բունիաթովական հայեցակարգի վրա՝ ծավալապաշտական նոր հավակնություններով ուռճացված: Հետեւաբար ճիշտ ժամանակն էր վերահրատարակելու 39 տարի առաջ մեր առաջադեմ մտավորականության եւ պատմագիտական մտքի արտահայտությունը, կեցվածքը, հայրենապաշտությունը:
Եվ ճիշտ են վարվել վերահրատարակված աշխատության կազմողը՝ Վահան Մելիք-Օհանջանյանը, խմբագիր Ալեքսան Հակոբյանը ժողովածուն հրատարակելով 5 լեզվով՝ հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն եւ գերմաներեն լեզուներով, թարգմանիչներ Անահիտ Հարությունյանի, Անահիտ Չարխչյանի, Արուսյակ Իսրայելյանի, Էլզա Գեւորգյանի մասնակցությամբ, վաղամեռիկ պատմաբանասեր Վարդան Դեւրիկյանի աջակցությամբ, որը գրել է Կ. Մելիք-Օհանջանյանին նվիրված «Հայագիտության անխոնջ երախտավորը» առաջաբանը, մինչ պգդ Ա. Հակոբյանը գրել է «Ալբանիա-Աղվանքի հետազոտության արդի խնդիրները եւ «բունիաթովչշինան» հոդված-խմբագրականը:
Մեկ խոսքով՝ վերահրատարակություն՝ որը հարստացված-ամրապնդված է նորօրյա, անհրաժեշտությունների հրամայականով, մանավանդ՝ պետական գործող իշխանության, մեղմ բառով՝ չկամության պայմանների ներքո ստեղծված:
Փաստորեն, Ալիեւների ծավալապաշտությանը, հակահայ, հակամարդկային ու հակապատմագիտական քաղաքականության դեմ պատմատեսագիտական հատոր է լույս տեսել, 5 լեզուներով, որը կարող է, պե՛տք է հիմք հանդիսանա ռասիզմի, մեր որոշ պաշտոնյաների հանձնվողականության դեմ պայքարի տեսապատմագիտական կռվանների:
Լուսանկարներով, քարտեզներով, պինդ, լավ կազմով, 278+ էջ ծավալով հատորը տպագրվել է «Էդիտ պրինտ» տպագրատանը, 2025 թ.ին:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
