1907թ. հուլիսի երկրորդ կեսին Կոմիտասն Արշակ Չոպանյանի հետ մեկնում է Իտալիա՝ նպատակ ունենալով իր համերգներին ու դասախոսություններին զուգահեռ Վենետիկում՝ Մխիթարյանների հարուստ ձեռագրատանը, պրպտումներ կատարելու հայկական երաժշտության պատմության և մասնավորապես խազագրության վերաբերյալ նորանոր նյութեր հայտնաբերելու:
Ահա և մարգարիտի պես գեղատեսիլ Վենետիկը՝ ծովահայաց ու զմրուխտյա: Ամեն ինչ հեքիաթային է ջրին բազմած այս գեղադիր քաղաքում` գմբեթարդ ու հոյաշեն պալատներ ու դղյակներ, մակույկներ ու գոնդոլներ: Այս հրաշակերտ բացօթյա թանգարանի ամենագեղեցիկ ու հյուրընկալ կենտրոնը սուրբ Մարկոսի հրապարակն է՝ շրջապատված ճարտարապետական անկրկնելի գլուխգործոցներով, որոնցից մեկի գլխին բարձրացել է թևավոր առյուծը՝ Վենետիկի խորհրդանիշը:
– Մի՞թե այս բոլորը մարդկային մտքի ու ձեռքի արգասիք են. սրանց տաճարներն ու պալատները կարծես քարացած երաժշտություն լինեն,-հրապարակում շրջելիս ասաց Կոմիտասն ընկերոջը՝ Արշակ Չոպանյանին:
֊Շատ ճիշտ համեմատություն արեցիք, Հայր սուրբ: Ձեր երգերն էլ հնչյունավորված ճարտարապետական կոթողներ են՝ նույնպես մարդկային մտքի ու հոգու պոռթկումներ: Ճիշտ է ասված, որ
ճարտարապետությունը քարացած երաժշտություն է: Իսկապես, որ
Իտալիան գեղեցիկ է, այնպես չէ՞, Վարդապե՛տ:
֊ Այո, Իտալիան շատ գեղեցիկ է, բայց մեր դժբախտ հայրենիքն ավելի գեղեցիկ է, — խոր հոգոց քաշելով ասաց Կոմիտասը, և մտան նույն հրապարակի վրա իրենց իջևանած հյուրանոցը:
