Քաղաքագետ Վարդան Բալյանը գրում է. «Երբեմն ներքին թշնամանքն ու ատելությունը մեր մեջ մտածելու տեղիք է տալիս: Հաճախ եմ կարդում հին թերթեր, որտեղ նկարագրվում են մեր ժողովրդին պատուհասած համազգային աղետների նկարագրություններ:
…1919 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսներին միայն Վաղարշապատում սայլերով հավաքում են 1866 անտեր մեռելներ: Անտեր, մի պահ պատկերացրեք ուղղակի: Արարատյան աշխատավոր թերթում հրապարակված կա մի պաշտոնական տեղեկանք, որտեղ ասվում է, թե վանքի ագարակում ապաստանած 500 գաղթականներից նշված ամիսներին սովամահ են եղել 167-ը, իսկ այդ ընթացքում գաղթականները կերել են 43 սատկած ձիու, կովի, գոմեշի և ուղտի դիակներ, մորթել և կերել են 35 շուն…Թուրքերը շներին հավաքել էին, ի դեպ, ու սովյալները գնում էին նրանցից շներին ոսկով, արծաթով, փամփուշտով: Շան գինը 3-5 ռուբլի էր, բայց հունվարին արդեն 7-12, իսկ փետրվարին՝ 15-25 ռուբլի:
…Սարդարապատի գյուղերից մեկում կերել էին մի աղջկա սիրտը, թոքը և ազդրերի միսը, Մեծ Շահրիար գյուղում հափշտակել ու հոշոտել էին մանկահասակ երեխաների…
Նմանօրինակ նյութեր, հուշագրություններ բազմաթիվ են, ու մենք որպես հավաքական հանրություն անցել ենք այս ողբերգությունների միջով: Ցավոք սրտի, շատ հաճախ այդ օրերին էլ միմյանց ցավը դարմանելու, կիսելու փոխարեն վերաբերվել ենք իրար ատելությամբ, թշնամանքով կամ անտարբերությամբ: Իհարկե, եղել է և հակառակը, երբ մեկս մյուսին աջակից ենք եղել, ապրումակցել ենք, կիսել վերջին պատառ հացը: Թվում է, թե այս ամենը մեզ պիտի սովորեցներ միմյանց նկատմամբ ավելի խնայող ու հոգատար լինել, ավելի մարդկային, ու հայը հային պիտի ավել սիրեր, պաշտպաներ…
Դադարեցնել է պետք այս ատելության ու թշնամանքի ներազգային մրցավազքը, որ համազգային նոր ողբերգությամբ է հղի»:
