Ֆրանսիացի ականավոր կոմպոզիտոր Մորիս Ռավելի (1875-1937) ծննդյան 150-ամյակի առթիվ հայերեն թարգմանությամբ հրատարակում ենք նրա հինգ նամակները՝ ուղղված փարիզաբնակ երգչուհի Մարգարիտ Բաբայանին (1874-1968): Դրանք պահվում են Երեւանի Գրականության եւ արվեստի թանգարանում (Մարգարիտ Բաբայանի ֆոնդ, թիվ 133): Մարգարիտ Բաբայանի արխիվում պահպանվել է նաեւ Մորիս Ռավելի մի անթվակիր նամակ, որը, հնարավոր է, ուղղված է քրոջը՝ դաշնակահարուհի Շուշանիկ Բաբայանին. այն սույն հրապարակման մեջ թիվ 6-ն է: Ներկայացվող նամակների ֆրանսերեն բնագրերը եւս հրատարակել ենք մենք, Բեյրութի «Հայկազեան հայագիտական հանդէսում» (տե՛ս Artsvi Bakhchinyan, Les lettres inédites des artistes français et espagnols addressées à Marguerite Babaïan, հատոր ԻԴ., 2004, էջ 343-346):
Այս գրությունները թեեւ հիմնականում գործնական բնույթի են, սակայն բացահայտում են մեծանուն կոմպոզիտորի՝ հայ արվեստագիտուհու հետ ունեցած բարեկամությունը եւ համագործակցությունը: Հիշենք, որ Մարգարիտ Բաբայանը եղել է ժամանակի մի շարք ֆրանսիացի կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների, այդ թվում՝ Մորիս Ռավելի «Հունական երգեր» շարքի առաջին կատարողը: Ի դեպ, նամակներից մեկում հիշվող Ռավելի «Տրիպատոս» վոկալ ստեղծագործությունը, գրված 1909 թվականին, նվիրված է Մարգարիտ Բաբայանին:
-1-
22.3.06
Օրիո՛րդ: Պայմանավորված ենք կիրակի օրվա համար: Քանի որ դուք բարյացակամ եք ինձ հրավիրել, ես կգա՛մ ճաշի: Փոխանցե՛ք, խնդրեմ, իմ հարգանքը ձեր ծնողներին եւ ընդունե՛ք, Տիկին, իմ շնորհակալությունը եւ խորին հարգանքի զգացումները:
Մորիս Ռավել
-2-
[24.6.14]
Երեքշաբթի
Սեն Ժան-դը-Լյուզ
Սիրելի՛ Տիկին,
Հաճույքով կընդունեի ձեր բարեհաճ հրավերը, եթե այդքան հեռու չլինեի Դանֆեր-Ռոշերո փողոցից:
Խնդրում եմ՝ ներե՛ք ինձ եւ ընդունե՛ք ձեր նվիրյալ Մորիս Ռավելի խորին բարեկամությունը:
Մայրս հղում է ձեզ իր լավագույն ողջույնները:
-3-
Մուլուզ, 16.11.25
Սիրելի՛ տիկին եւ ընկերուհի,
Ափսոսում եմ, որ չեմ կարողացել ներկայանալ ձեր սիրալիր հրավերին:
Ինքներդ էլ տեսնում եք պատճառը:
Ձեր նվիրյալից, լավագույն հիշողություններով՝
Մորիս Ռավել
-4-
21.11.27
Սիրելի՛ Տիկին,
Ուրբաթ, դեկտեմբերի 15-ին, պետք է լինեմ Փարիզում՝ ընթրիքի համար, որի ամսաթիվն ինքս եմ նշանակել:
Ներեցե՛ք ինձ: Եթե, այնուամենայնիվ, պատրաստվում եք երգել «Մադեկասները»[1] եւ ցանկանում եք ստանալ իմ ցուցումները, կարող եմ Փարիզ գալ շաբաթ օրերից մեկին՝ ոչ առաջիկայում:
Փորձե՛ք ինձ զանգահարել վաղը՝ երեքշաբթի, չորեքշաբթի կամ հինգշաբթի՝ մոտավորապես ժամը 7:30-ին. այդ ժամին անմիջապես կապվե՛ք:
Ներեցե՛ք ինձ եւ ընդունեք ձեր նվիրյալ Մորիս Ռավելի բոլորանվեր բարեկամությունը:
-5-
8.12.27
Սիրելի՛ ընկերուհի,
Ներեցե՛ք, ստիպված էի գնալ Փարիզ՝ բժշկի, քանի որ առողջությունս բավական թույլ էր:
Ձեզ մի քանի պատասխան եմ պարտք:
Գնա՛նք հերթով.
1. Պայմանավորված ենք շաբաթ օրը՝ ժամը 11-ին: Քանի որ նաեւ սպասում եմ ճաշի Օտեյլում, հուսով եմ, որ չեք բարկանա, եթե չկարողանամ ընդունել ձեր սիրալիր հրավերը:
2. Գրո՛ղը տանի, թե հիշում եմ «Տրիպատոսի» որեւէ նոտա:
Եթե ինձ թվա, որ արժե, հաճույքով կկատարեմ գործիքավորումը, բայց ո՛չ մինչեւ վերադարձս:
Ինչ վերաբերում է «Վոկալիզին», իհարկե, չեմ կարող ձեզ արգելել այն երգել, սակայն ներեցե՛ք, ոչ միայն մերժում եմ այն գործիքավորել, այլեւ հրաժարվում եմ այն ձեր կատարմամբ լսելու հաճույքից: Ոչ թե մերժում եմ այդ փոքրիկ ստեղծագործությունը, այլ քանի որ այն դժբախտություն է ունեցել լույս ընծայել մի հրատարակիչ, որին ավելի ճիշտ կլինի անվանել անքաղաքավարի (չասելու համար՝ պարզապես տգետ), եւ որն արդեն տարիներ շարունակ անհանգստացնում է ինձ գրություններով, որոնց ես երբեք չեմ պատասխանում, մինչդեռ արդեն ավելի քան 15 տարի սպասում եմ պատասխանի մի փոստային բացիկի, որը ոչինչ չէր պահանջում՝ մի պարզ ներողությունից բացի:
Քանի որ նա միգուցե զարմանա իմ մերժումից, ձեզ լիազորում եմ այս նամակը ներկայացնել նրան. նա, անշուշտ, կձեւացնի, թե չի հասկացել:
Բայց մի՛ անհանգստացեք, նա հաստատ կգտնի որեւէ մեկի՝ իմ «Վոկալիզը» գործիքավորելու:
Ներեցե՛ք այս երկար բացատրության համար. պարտավոր էի բացատրել մերժումս:
Խնդրում եմ՝ իմ հարգալից ողջույնները փոխանցեք Ձեր մայրիկին, եւ հավատացե՛ք, սիրելի՛ ընկերուհի, իմ ամենանվիրական զգացմունքներին:
Մորիս Ռավել
-6-
Ուրբաթ
Տիկի՛ն,
Կալվոկորեսին[2] փոխանցեց ձեր սիրալիր հրավերը, որին հաճույքով կընդառաջեմ: Խնդրում եմ՝ իմ բարեմաղթանքները փոխանցել պարոն Բաբայանին եւ քույրերին, եւ ընդունել, Տիկի՛ն, իմ խորին հարգանքը:
Մորիս Ռավել
11 Շեւալիե փողոց
Լեւալուա-Պերե
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
#
[1] «Chansons Made՛casses», Մորիս Ռավելի ստեղծագործությունը, գրված 1925-1926 թթ.:
[2] Միշել Դիմիտրի Կալվոկորեսի (1877-1944), ֆրանսիացի երաժշտագետ եւ քննադատ:
