Կոմանդան Զատիկ Խանզադյան

«Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլաս» (վերատպություն, 2025 թ.)

 Հին քարտեզները, աշխարհագրական բնույթի պատմական աշխատությունները եւ այլ գրավոր սկզբնաղբյուրները՝ որպես անցյալի անմիջական վկայություններ, պատմական հետազոտություններում եւ կեղծարարությունների դեմ տեղեկատվական պայքարում յուրահատուկ արժեք են ներկայացնում:

Մեր օրերում անչափ կարեւորվում է գրադարաններից, արխիվներից եւ մասնավոր հավաքածուներից անհրաժեշտ «քարտեզագրական նյութի» հայտնաբերումն ու նկարագրումը: Օբյեկտիվորեն, պատմական սկզբնաղբյուրի տեսքով մեզ է հասել քարտեզագրական հարուստ ժառանգություն: Ի դեպ, այդ առումով քիչ երկրներ կարող են հպարտանալ եւ համեմատվել մեզ հետ:

Հայաստանի հին քարտեզներին վերաբերող մեզ հայտնի առաջին հավաքածուն «Զեկույց Հայաստանի աշխարհագրական միասնության մասին, Պատմական ատլաս»-ը հրատարակվել է 1920 թվականին ֆրանսահայ մեծանուն աշխարհագետ-քարտեզագիր Զ. Խանզադյանի կողմից (Փարիզ):

Կոմանդան Զատիկ Խանզադյան (3 ապրիլի 1886 թ., Մանիսա (Manisa) բնակավայր, Օսմանյան կայսրություն – 23 հունվարի 1980 թ., Փարիզ, Ֆրանսիա), ֆրանսահայ ականավոր քարտեզագիր, աշխարհագետ, հետազոտող, ռազմական եւ հասարակական գործիչ, ֆրանսիական Դիմադրության շարժման մասնակից, Ֆրանսիայի բարձրագույն՝ «Պատվո լեգեոն» շքանշանի ասպետ, աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր (1912 թ.), Հայկական (ՀԽՍՀ) աշխարհագրական ընկերության պատվավոր անդամ (1961 թ.) եւ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (1967 թ.):

Նա հեղինակել եւ համահեղինակել է մի շարք ատլասներ՝ «Զեկույց Հայաստանի աշխարհագրական միասնության մասին, Պատմական ատլաս» (1920 թ.), «Թուրքիայի տնտեսական աշխարհագրության ատլաս» (1924 թ.), «Սիրիայի եւ Լիբանանի տնտեսական աշխարհագրության ատլաս» (1926 թ.), «Օդ դեպարտամենտի տնտեսական աշխարհագրության ատլաս» (1928 թ.), «Ալժիրի պատմական աշխարհագրության ատլաս» (1930 թ.), «Պաղեստինի ընդհանուր աշխարհագրության ատլաս, պատմական, քաղաքական, տնտեսական» (1932 թ.), «Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլաս» (1960 թ.):

Կոմանդան Խանզադյանը հոգեւոր եւ մշակութային ոլորտներում համագործակցել է ֆրանսիացի այնպիսի գործիչների հետ, որոնք իրենց կարիերայի ընթացքում զբաղեցրել են պետական առանցքային պաշտոններ եւ մեծ դեր ունեցել Ֆրանսիայի քաղաքական ու հասարակական կյանքում: Ստանալով նրանց պատրաստակամությունն ու աջակցությունը՝ նա լծվում է Ֆրանսիայի եւ Հայաստանի միջեւ կապերի զարգացման կարեւորագույն գործին: Արդյունքում՝ 1933 թվականին Փարիզում հիմնում է Ֆրանս-հայկական տնտեսական կենտրոնը:

Մեծ է Խանզադյանի դերը հայ երիտասարդների դաստիարակման ու կրթման գործում: 1949 թվականին Սեւրում (Se՛vres) ստեղծվում է «Հայկական Քոլեջի Ասոցիացիա – Սամուել Մուրատ Հիմնադրամ 1846» կազմակերպությունը, որի նպատակն էր ուսուցանել եւ կրթել հայ երիտասարդներին: Ասոցիացիայի ղեկավար է ընտրվում Կոմանդան Խանզադյանը, որը պատասխանատու էր քոլեջի ղեկավարման եւ կառավարման համար:

1977 թ. ստեղծվում է Կոմանդան Խանզադյանի անունը կրող «Խանզադյան Աշխարհագրական ինստիտուտ (Վանդեական պատերազմների թանգարան)» ընկերությունը:

1960 թվականին նա հրատարակում է «Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլաս» մեծածավալ ուսումնասիրությունը: Վերջինս իր ձեւով եւ բովանդակային լուծումներով բացառիկ ուսումնասիրություն է: Հեղինակը նպատակ է հետապնդել քարտեզների միջոցով ներկայացնել պատմական ժամանակաշրջանների հերթափոխը, անցյալի իրադարձությունների արդյունքում ձեւավորված տարածական փոփոխությունները եւ լուսաբանել հնագույն ժողովուրդներից մեկի՝ հայերի ու նրանց հայրենիք Հայաստան երկրի բազմադարյան պատմությունը:

Ցավոք, մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող աշխատությունների մի զգալի մաս, տարբեր պատճառներով, անհասանելի է հանրությանը: Նման աշխատանքների թվին է դասվում նաեւ Զ. Խանզադյանի «Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլաս»-ը: Այդ բացթողումը շտկելու նպատակով նախաձեռնվել եւ կյանքի է կոչվել վերոհիշյալ «Ատլաս»-ի վերատպումը:

«Ատլաս»-ի վերատպումը հսկայական նշանակություն ունի անցյալի մասին գիտելիքները պահպանելու գործում՝ իրական հնարավորություն ստեղծելով հանրության ավելի ընդգրկուն շրջանակների օգտվելու այս հազվագյուտ ստեղծագործությունից:

Ներկա տեղեկատվական պատերազմում «Ատլասի» վերատպումը նաեւ գործուն քայլ է դիմակայելու պատմական կեղծարարություններին:

«Ատլաս»-ի բնագիրը ֆրանսերենով է: Այն բաղկացած է բացատրական տեքստերից, քարտեզներից եւ նկարներից: Հավատարիմ մնալով բնօրինակին՝ վերատպված ատլասը  համալրվել է «Զադիգ (Զատիկ) Խանզադյանի կենսագրություն», «Առաջաբան» եւ «Բովանդակություն» բաժիններով: «Ատլաս»-ը լույս է տեսել երեք լեզուներով՝ ֆրանսերեն, անգլերեն եւ ռուսերեն (խոսքը վերաբերվում է միայն տեքստային մասին):

Վերոհիշյալ լրացումներն իրականացնելու ընթացքում ուսումնասիրվել են մեծածավալ արխիվային նյութեր եւ պատմական քարտեզներին վերաբերող հարյուրավոր աղբյուրներ: Պատշաճ տպագրություն կազմակերպելու համար թվայնացվել է «Ատլաս»-ի բնագրի ամբողջ նյութը, իսկ որպեսզի «Ատլաս»-ից օգտվելը եւ այն պահպանելը լինի ավելի հարմարավետ՝ ստեղծվել է փայտյա շքեղ պատյան:

Նախագիծը կյանքի է կոչվել նախաձեռնողների՝ մեկենաս եւ հասարակական գործիչ Ռուբեն Գրիգորյանի, այդ հարցում գործուն աջակցություն ցուցաբերած Թեքեյան Մշակութային Միության նախագահ  Ռուբեն Միրզախանյանի, ինչպես նաեւ, աշխատանքային խմբի կողմից՝ որին իրենց մասնակցությունն են բերել մի շարք մասանագետներ Երեւանի պետական համալսարանից (Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտ, աշխարհագրության եւ երկրաբանության ֆակուլտետ), ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայից (Հիմնարար գիտական գրադարան), Մատենադարանից եւ «ՌՈՒՑՈԳ ԻՆՎԵՍՏ» հոլդինգից:

ՎԱՐԴԱՆ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ

Պատմական գիտությունների դոկտոր

(Մոնպելիեի Պոլ-Վալերիի համալսարան, Ֆրանսիա)