Իրան-ԱՄՆ բանակցությունների հաջորդ կանգառը՝ Հռոմ

Իրան-ԱՄՆ երկխոսության ընթացքին ուշադրությամբ հետեւող միջազգային հանրությունը եւ առաջին հերթին   Իրանի  սահմանակից երկրներն շտապում են   հավաստի տեղեկատվություն ստանալ «դարի բանակցությունների» առաջին փուլի արդյունքների մասին: Իսկ Հայաստանի շահագրգռվածությունը բանակցությունների ընթացքի եւ վերջնարդյունքի նկատմամբ ավելի մեծ է, քան կարելի  է պատկերացնել:

Թեհրանը չի թաքցնում իր զգուշավոր մոտեցումը 2018 թվականին միակողմանիորեն ՀԳՀԾ-ից հրաժարված նախագահ Դոնալդ Թրամփի նկատմամբ՝  կանխազգալով վերահաս վտանգն ու կանխարգելիչ քայլեր ձեռնարկելու անհրաժեշտությունը:

Նույնիսկ որոշ քաղաքական մեկնաբանների մոտ շրջանառվող տեսակետ կա, որ 2024 թ. Իրանի նախագահական ընտրություններում բարեփոխական Մասուդ Փեզեշքիանի հաղթանակը երաշխավորելով, Թեհրանը ցանկացել է նվազեցնել ԱՄՆ վերջին ընտրություններին հաղթելու ամենամեծ շանսերն ունեցող Թրամփի օրոք Իրան-ԱՄՆ հնարավոր լարվածության ռիսկերն ու չփակել ԱՄՆ-ի հետ հնարավոր  երկխոսության դուռը:   

Դա էր պատճառը, որ Թեհրանն ընդունեց Վաշինգտոնի մեկնած «բարեկամության» ձեռքն ու բանակցությունների համար առաջարկվող օրակարգը:  

ԱՄՆ նախագահի եւ  ԻԻՀ գերագույն հոգեւոր առաջնորդի հայտնի նամակագրությունից հետո, ապրիլի 12-ին, Իրանի ԱԳ նախարար Աբբաս Արաղչիի ու ԱՄՆ ներկայացուցիչ Սթիվ Ուիթքոֆի՝ Օմանում կայացած հանդիպումը վերլուծաբանների մեծամասնության կողմից գնահատվեց որպես երկկողմ հարաբերություններում հստակություն մտցնելու եւ տարածաշրջանային լարվածությունը  թուլացնելուն միտված կարեւորագույն քայլ:

Թեեւ նախորդ տարիներին, նույնիսկ Իրանի նախկին նախագահ Էբրահիմ Ռայիսիի կառավարության շրջանում Իրան-ԱՄՆ շփումներն այս կամ այն ձեւաչափով  չէին ընդհատվել, սակայն աշխարհաքաղաքական վայրիվերումների ներկայիս փուլում ԱՄՆ առաջարկած երկխոսությունից հրաժարումը կարող էր անկանխատեսելի հետեւանքներ ունենալ Իրանի համար:

Այսպիսով, Իրանն ընդունեց ԱՄՆ մարտահրավերն ու պատվիրակություն ուղարկեց Օման՝ բանակցելու Թրամփի առաջարկած  (պարտադրած) օրակարգի շուրջ:  

Երկխոսության առաջին փուլի համար ընտրված երկիրը Օմանն էր, որի մայրաքաղաք Մասկատում պիտի անցկացվեին  Թրամփի առաջարկած   բանակցությունները:

Երբ ԻԻՀ գերագույն հոգեւոր առաջնորդին ուղղված ԱՄՆ նախագահի նամակը Էմիրությունների միջնորդությամբ  փոխանցվեց իրանական կողմին, տպավորությունն այնպիսին էր, որ Աբու Դաբին է ստանձնելու  երկու երկրների կապն  իրականացնող միջնորդի դերը: Սակայն իրանական կողմի պատասխան նամակը Վաշինգտոնին փոխանցվեց Օմանի միջոցով, որով էլ կանխորոշվեց առաջին հանդիպման վայրը:   

Խնդիրն այն է, որ 1979 թ. Իրանում հաղթանակած իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանի ու ԱՄՆ-ի միջեւ խաթարված հարաբերությունների պայմաններում  երկու երկրների միջեւ   կապն ավանդաբար   իրականացվում էր  Օմանի միջոցով:  Օմանի նախկին սուլթան Քաբոս բին Սաիդը  ժամանակին իրականացրել է Իրանի ու ԱՄՆ-ի միջեւ գաղտի կապը  եւ մայրաքաղաք Մասկաթում պարբերաբար հյուրընկալել երկու երկրների ներկայացուցիչներին:  Օմանի ընտրությունը որպես միջնորդ պետություն, որի մասին մարտի 27-ին հայտարարությամբ հանդես եկավ Աբբաս Արաղչին, դրանով էր պայմանավորված:

Բանակցությունները տեղի ունեցան միջնորդավորված, այնպես, ինչպես իրանական կողմն էր պահանջել:

 Դատելով կողմերի հրապարակած հայտարարություններից, բանակցությունների առաջին փուլը հուսադրող էր: Սակայն առաջին հանդիպումը քաղաքական մեկնաբանների մեծամասնության կողմից  գնահատվել է իբրեւ «նախավարժանք», այլ ոչ թե որպես բանակցությունների վճռորոշ փուլ: Այդ պատճառով էլ շահագրգիռ կողմերի հնչեցրած նախնական գնահատականները  չեն կարող  վերջնարդյունքի մասին հիմնավոր  պատկերացում տալ:   

Այնուամենայնիվ,  քաղաքագիտական եզրահանգումների պատկերն ամբողջացնելու նպատակով,  կարելի է անդրադառնալ  բանակցություններին տրված որոշ գնահատականներին:

Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին Օմանում տեղի ունեցած հանդիպման մասին իր առաջին տպավորություններն է հայտնել, նշելով, որ ՀԳՀԾ-ի փորձը ցույց է տվել, որ երկրի խնդիրները չպետք է պայմանավորել ԱՄՆ-ի հետ բանակցությունների արդյունքով: Խամենեին նաեւ խորհուրդ է տվել խուսափել ԱՄՆ-ի հետ բանակցությունների հետ  չափազանցված լավատեսական կամ հոռետեսական հույսեր փայփայելու գայթակղությունից: Այնուամենայնիվ, Խամենեին բանակցությունների ուղղությամբ կատարված առաջին քայլերը վատ չի գնահատել, հավելելով, որ բանակցությունների ընթացքից   լավատեսական կամ  հոռետեսական սպասելիքներ չունի:  
Carnegie Endowment եւ  International Crisis Group ինստիտուտների գնահատականներից ելնելով՝ այս փուլում Վաշինգտոնը  վերջանկան արդյունք գրանցելու ակնկալիքներ չի ունեցել, ոչ էլ Թեհրանը՝ պատժամիջոցները  սահմանափակելու:  Այս փուլում   կողմերը փորձել են  ուսումնասիրել    միմյանց զիջումների գնալու սահմանները:

«Թեհրան թայմզ»  կայքին հայտնի են դարձել բանակցությունների մասին որոշ մանրամասներ:  Ըստ վերջինիս, հանդիպման ժամանակ կողմերի միջեւ փոխանցվել է նվազագույնը 10 գրավոր պատգամ: Ընդ որում, առաջին պատգամը փոխանցվել է ԻԻՀ ԱԳ նախարար Արաղչիի կողմից: Ըստ որոշ տեղեկությունների, Օմանի միջնորդավորված բանակցությունների ավարտին բանակցող կողմերի ղեկավարները՝ Արաղչին ու Ուիթքոֆը   շուրջ 45 րոպե տետատետ հանդիպում են  ունեցել:

Ըստ «Եվրոնյուզի», Սպիտակ տունը բանակցությունների առաջին փուլի ընթացքը բավականին դրական ու կառուցողական  է գնահատել, նշելով, որ ԱՄՆ բանակցող թիմի ղեկավար Սթիվ Ուիթքոֆը իրանական պատվիրակության ղեկավար Աբբաս Արաղչիին հայտնել է տարաձայնությունները երկխոսության եւ  դիվանագիտական  ուղիներով  կարգավորելու մասին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի շահագրգռվածությունը:     

Կարծես,  բանակցությունների երկրորդ փուլը Հռոմում անցկացնելու  մասին կա նախնական պայմանավորվածություն, որի առաջարկությունը, ըստ ամենայնի,  ներկայացվել է Վաշինգտոնի կողմից:   

«Եվրոնյուզը» վկայաբերելով  Axios լրատվական կայքի տարածած տեղեկատվությունը,  նշել է, որ նախագահ Թրամփը մտադիր է միջնորդավորված  բանակցությունների ձեւաչափը Հռոմում փոխել եւ  Թեհրանին  պարտադրել նախապես հայտարարված բանակցություինների  ուղղակի տարբերակը:  

Բոլոր դեպքերում, իրանական թնջուկը ամերիկյան պատկերացումներով հանգուցալուծելու ճանապարհին Թրամփին բազմաթիվ անակնկալներ ու դժվարություններ են սպասվում:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ