Մեքենայի պատուհանից անդադար աջ ու ձախ նայելով՝ կտրեցինք, անցանք Սյունաց՝ պոետի նկարագրած «սարերին թամբած սարերը, շարան-շարան ժայռերն ու պարան-պարան կիրճերը»։ Հասանք Սահյանի շունչ տված՝ ժայռից կախված մասրենուն ու կապուտաչ դաղձի ծաղկին, որի բուրմունքը մեզ առաջնորդեց ու հասցրեց Լոր։
Լորաձոր գետի ձախ ափին է ծվարած գեղատեսիլ Լորը։
Օրորվում է Լորագետը ու գնում,
Ոլորվում է Լորագետը ու գնում:
Երբ տեսնում է, որ ափերին ես չկամ,
Մոլորվում է Լորագետը ու գնում:
Հ․ Սահյան
Գյուղի անվան առաջացումը, պարզվում է, համանուն թռչունի հետ կապ չունի։
Լորիկ իշխանը թշնամուն հերոսաբար հաղթելով՝ զոհվում է։ Նրա մարմինը հողին են հանձնում գյուղին մոտիկ մի վայրում՝ գերեզմանի վրա կառուցելով մի մատուռ։ Ի պատիվ իշխանի քաջագործությունների՝ գյուղին տալիս են Լոր անունը։
Ի դեպ հուշարձանը մինչ օրս էլ գտնվում է գյուղի կենտրոնում և համեմատաբար լավ է պահպանված։
Լորի պատմական հարուստ անցյալ ունեցող հետաքրքիր փաստերից մեկն էլ կապված է ականավոր պատմաբան Մորուս Հասրաթյանի՝ նախորդ դարակեսի ուսումնասիրությունների հետ։
Լոր գյուղում կատարած պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել է երեխայի՝ հեթանոս ծեսով թաղված դամբարան։ Փոքրիկի գանգի ուսումնասիրության ընթացքում պարզվել է՝ բերանում դրված է մետաղադրամ, որը կերտվել է Պարսից Շապուհ արքայի օրոք։ Սա ևս ապացուցում է, որ հայոց թագավորության շրջանում Լորը գոյություն է ունեցել։
Գյուղը հարուստ է նաև հուշարձաններով։ Լորի կենտրոնում է գտնվում 1666 թվականին կառուցած Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը Խորհրդային տարիներին կորցրել է իր դերը՝ վերածվելով պահեստի։
Սակայն այսօր եկեղեցում կատարվող շինարարական բուռն աշխատանքները փաստում են, որ այն նորից ստանալու է իր վաղեմի կենդանության հոգևոր շունչը։
Դե Լորն ամբողջական չէր դառնա առանց իր ու մեր Սահյանի։ Մեր մեքենան ուղղություն բռնեց մեծ պոետի տուն-թանգարան։
Ինչպես հայտնի է, Սահյանը հայրենի գյուղում ապրել է մինչև վաղ պատանեկության տարիները։ «Լորում չեմ ապրում//
Ապրում եմ Լորով․․․»,- հայրենի եզերքին նվիրված բանաստեղծություններից մեկում գրել է պոետը։
Տուն-թանգարանը բացվել է 2016 թվականի ապրիլի 14-ին՝ բանաստեղծի ծննդյան օրը։ Շենքը նախագծվել և կառուցվել է Սահյանի հայրական տան տեղում։
Առաջին հարկում ցուցադրվող իրերից միայն թոնիրը, քուրսին ու խմորի փայտե կոնքն է եղել իրենց անձնականը, իսկ ցուցադրվող մյուս իրերը, որոնք արտացոլում են նախորդ դարի կենցաղային շունչը, տեղաբնակների նվիրատվությունն է։
Թանգարանի երկրորդ հարկի երկու սրահներում ցուցադրվում են բանաստեղծի օգտագործած անձնական իրերը՝ գրասեղանը, գրիչները, ծխամորճը, գլխարկները, շքանշանները, մակագրված գրքերը և այլն։
Թանգարանի տնօրենը նեղսրտեց, որ շենքը չունի առանձին սրահներ հանդիպումներ, միջոցառումներ, մշակութային այլևայլ ծրագրեր իրականացնելու համար։ Ունեցած մեծ էկրանը չեն կարողանում լիարժեք օգտագործել, քանի որ ազատ անկյուն չունեն, պատերը հազիվ բավականացնում են պահպանված իրերը ցուցադրելու համար։
«Սակայն դրանից չի տուժում թանգարանում իրականացվող մշակութային եռուզեռը։ Իրականացվող միջոցառումները իրենց քանակով գերազանցում են նախատեսվածը,-փաստեց տիկին Հարությունյանը։ -Հայաստանի տարբեր վայրերից, Սփյուռքից միշտ ունենում ենք այցելուներ և հյուրեր՝ դպրոցահասակներից մինչև տարեցներ, որոնք շրջելով թանգարանում՝ հաղորդակից են դառնում պոետի բանաստեղծական խոսքի խոհափիլիսոփայական իմաստնությանը։ -Ինչպես Սահյանն է ասում․ «Որ ժամին ձեր սիրտը կուզի, իմ դուռը բաց է…»։
Թանգարանն ունի նաև բազմապիսի բուսատեսակներով, թեմատիկ կենցաղային իրերով ձևավորած գողտրիկ բակ, որտեղ տեղադրված է նաև Սահյանի քանդակագործ ընկերոջ՝ Գետիկ Բաղդասարյանի հեղինակած պոետի կիսանդրին։
Ի դեպ, թանգարանն ունի հետաքրքիր ավանդույթ․ պոետի տնից չհեռանալ առանց հյուրասիրության։
Պոետիկ հյուրասիրությունից անմասն չմնացինք նաև մենք՝ կավե կուլայից հանելով մեզ բաժին ընկած «անդեղ դեղատոմսերը»՝ պոետի չափածոյից առանձնացրած պատառիկները, որոնք ի զորու են դարմանելու իր արվեստով հետաքրքրվող այցելուների գեղարվեստ ներաշխարհը։
Նաիրա ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
արձակագիր, մանկավարժ
