Անին բացառիկ երեւույթ է ոչ միայն հայկական ճարտարապետության, այլեւ հայոց բազմադարյան պատմության մեջ: Անիին անդրադարձել են թե՛ հայ ուսումնասիրողները՝ ակադեմիկոսներ Հովսեփ Օրբելին, Թորոս Թորամանյանը, Վարազդատ Հարությունյանը եւ թե՛ օտարազգի գիտնականները: Միջնադարում Անին Արեւելքն ու Արեւմուտքը կապող հրաշակերտ կամուրջ էր, Բագրատունիների մայրաքաղաքը, որը հաճախ քաղաքամայր են կոչել: 1319 թվականի կործանարար երկրաշարժից ավերված հազար ու մի եկեղեցիների շքեղաշուք քաղաքը արվեստների ու արհեստների մշտաշող ադամանդ էր, որը միջնադարում շուրջ հարյուր հազար բնակիչ ուներ, երբ աշխարհի ոչ մի քաղաք այդքան բնակիչ չի ունեցել այդ ժամանակ:
Ավերակ Անիի փառքն այսօր էլ չի խամրել: Պահպանված պարիսպները, Տիգրանն Հոնենցի, Փրկչի եկեղեցիները եւ, անշուշտ, մասամբ կիսավեր Մայր տաճարը չեն դադարում հիացնել պատմաբաններին ու ճարտարապետներին, հնագետներին ու գրականագետներին:
«Արեգ» հրատարակչությունը վերջերս լույս է ընծայել բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Գիտություններին Ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ Աելիտա Դոլուխանյանի «Հայ Բագրատունիների մայրաքաղաք Անին օտարազգի հայագետների եւ ճանապարհորդների գնահատմամբ» մեծարժեք գիրքը: Հեղինակն արժեքավոր ուսումնասիրություններ է կատարել՝ անդրադառնալով Անիին վերաբերող օտարազգի գիտնականների աշխատություններին ու վավերագրերին: Ինչպես հաճախ է նշում տիկին Դոլուխանյանը, Անին ոչ թե երկրային, այլ երկնային բացառիկ երեւույթ է: Եվ պատահական չէ, որ շատ պատմիչներ ու հետազոտողներ հայոց երբեմնի մայրաքաղաքը կոչել են «տիեզերական Անի»:
Գրքի հեղինակը ներկայացնում է Անիի մասին վկայություններ թողած միջնադարյան հայ պատմիչներ Ստեփանոս Տարոնեցու, Արիստակես Լաստիվերցու, Սամուել Անեցու, Մատթեոս Ուռհայեցու, Մխիթար Այրիվանցու, Վարդան Բարձրբերդցու, Կիրակոս Գանձակեցու և ուրիշների ժառանգությունը:
Դոլուխանյանի գրքում, սակայն, շեշտադրված են հիմնականում օտարազգի ճանապարհորդների, գիտնականների եւ հայագետների ուսումնասիրություններն ու վկայությունները: Նա ընթերցողին է ներկայացնում շոտլանդացի Ռոբերտ Քեր Պորթերի (1777-1842), ֆրանսիացի ճարտարապետ, ճանապարհորդ, պատմաբան, գրող Շառլ Թեքսիեի (1802-1871), ֆրանսիացի Օգյուստ Շուազիի, անգլիացի ճանապարհորդ, տատի կողմից հայ Հենրի Լինչի (1863-1913), Ֆրանսիացի հայագետ Ժակ դը Մորգանի անգնահատելի դերը Անիի պատմությունը վերծանելու եւ վավերացնելու գործում: Մորգանը Անիի եւ Հայաստանի մասին արժեքավոր փաստեր է թողել: 1919 թվականին նա Փարիզում հրատարակել է «Հայ ժողովրդի պատմությունը վաղնջական ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը» աշխատությունը: Իր գրքում հեղինակը հաճախ է անդրադարձել Անիին:
Հիացած Անիի ճարտարապետությամբ ու մշակույթով ուսումնասիրություններ են կատարել ֆրանսիացիներ Էդուարդ Դյուլիորեն, Շառլ Դիլը, Ժան Պիեռ Մահեն, գերմանացի երկրաբան Հերման Աբիխը, Անիի մեծ եւ բացառիկ հետազոտողներ Մարի Բրոսսեն, Նիկողայոս Մառը: Ի դեպ, Մառը գրել է Անիով հետաքրքրված պատմիչների, ճանապարհորդների ու գիտնականների մասին, իսկ 1934 թվականին հրատարակել է «Ани, Книжная история города и раскопки на месте городища» կոթողային աշխատությունը: Մառը նաեւ պեղումներ է կատարել Անիում:
Մառի պեղումները հնարավորություն տվեցին պարզել քաղաքի ընդհանուր պատկերը, փողոցների համակարգը, ջրմուղի հիմնական ուղղությունները, բացվեցին հնագույն պարիսպները, հրապարակները, բնակելի թաղամասերը, հյուրատները, կործանված բազմաթիվ եկեղեցիներն ու մատուռները, շքեղ ապարանքների մնացորդները, արհեստավորների գործատները, հասարակ ժողովրդի հյուղակները և այլն:
Գրքի երկրորդ գլխում Աելիտա Դոլուխանյանն անդրադառնում է Անիին վերաբերող հայկական աղբյուրներին: Նա հանգամանորեն ներկայացնում է Խաչատուր Աբովյանի «Ուղեւորություն դեպի Անիի ավերակները» տպավորությունները: Գրքում հեղինակը տեղ է հատկացրել Անիին վերաբերող հայ պատմիչների, գրողների, մտավորականների գործերին:
Աելիտա Դոլուխանյանի գիրքը համեմված է մայրաքաղաք Անիի լուսանկարներով, որոնցում պատկերված պաշտամունքային շատ կառույցներ ու եկեղեցիներ բարբարոս ու հայատյաց թուրքի ձեռքով իսպառ վերացել են: Լուսնկարները, սակայն, անցյալի պատմության լուռ ու անհերքելի վկաներն են:
Գիրքն ավարտվում է Անիին վերաբերող անգլերեն եւ ֆրանսերեն տեքստերով եւ օգտագործված գրականության ցանկով:
Այսօր, երբ շատերի շուրթերից հնչում են ազգային արժեքները եւ հայրենասիրությունը մերժող գնահատականներ, Աելիտա Դոլուխանյանի գիրքը եւ ազգօգուտ մեծ գործը լույսի, հույսի ու լավատեսության շող են սփռում՝ ցրելով մերօրյա ապազգային անցողիկ մշուշը:
ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ
