Դերասան եւ ռեժիսոր Մայքլ Գուրջյանը միջազգային «Օսկարի» հայաստանյան թեկնածու «Ամերիկացի» ֆիլմի սցենարը գրելուց անմիջապես հետո դիմեց «Սիստեմ օֆ ը դաուն» խմբի մենակատար Սերժ Թանկյանին՝ իմանալու նրա կարծիքն այդ պատմության վերաբերյալ, ըստ որի մի ամերիկահայ 1948 թվականին հայրենադարձվում է Խորհրդային Հայաստան:
«Գրեմիի» դափնեկիր երաժիշտը եւ քաղաքական ակտիվիստն այնուհետեւ դարձավ կինոնկարի գործադիր պրոդյուսերը. ֆիլմում կիրառվում է Չապլինի հեգնական տոնը՝ պատկերելու համար հայկական սփյուռքի երազանքը՝ վերամիավորվելու իր արմատների հետ:
Գուրջյանը՝ ֆիլմի հեղինակն ու ռեժիսորը, նաեւ ԱՄՆ ներգաղթած հայազգի Չարլիի դերակատարն է, որը վերադառնում է խորհրդային իշխանության ներքո գտնվող իր հայրենիք եւ գրեթե անմիջապես բանտ է նետվում: Բայց իր խցից նա կարող է տեսնել բանտապահի տունը: Աստիճանաբար նրա եւ հայ հսկիչի ու նրա կնոջ կյանքը միջնորդավորված կերպով միահյուսվում է:
Գուրջյանն ու Թանկյանը «Վըրայըթիի» հետ զրուցել են ֆիլմի արդիականության մասին ճիշտ այն ժամանակ, երբ Հայաստանի հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ գնալով խաթարվում են:
–Ինչպե՞ս ստեղծվեց «Ամերիկացին»:
Գուրջյան – Որպես հայ՝ ես միշտ ցանկացել եմ ինչ-որ բան անել՝ կապված իմ արմատների հետ: Բայց հաշվի առնելով Ցեղասպանության վրա այդքան մեծ ուշադրության կենտրոնացումը՝ ես ուզում էի մի ֆիլմ նկարել, որը թույլ կտար հայերին մի փոքր զվարճանալ եւ որը հետաքրքիր կլիներ դիտել: Ես չգիտեի, որ Ստալինը հայերին կոչ է արել հայրենադարձվել (նա նույնն արել է խորհրդային այլ երկրների դեպքում եւս), եւ շատ հայեր առանձնապես չեն խոսում դրա մասին: Բայց ես մի քանի անգամ լսել եմ, որ դա նկարագրվում է որպես «վերք վերքի վրա»: Ցեղասպանությունից հետո աշխարհով մեկ ցրված հայերը վերադառնում էին հայրենի Հայաստան՝ երջանկության հասնելու ակնկալիքով: Շատերի համար դա աղետ դարձավ: Այսպիսով, այս պատմության մեջ հուսադրող որեւէ բան գտնելը, ինչպես եւ ճիշտ տոն ընտրելը հեշտ չէր: Երբ ես առաջին անգամ գրում էի սցենարը, 100 տոկոսով վստահ չէի, որ այն կգործեր: Դա է պատճառներից մեկը, որ Սերժը ծանոթացավ սցենարի վաղ տարբերակի հետ: Եվ ես կարծում եմ, որ շատ առումներով նա ինձ վստահություն ներշնչեց, թե այստեղ ինչ-որ բան կա, եւ արժե դրանով զբաղվել:
–Կարո՞ղ եք ֆիլմը դիտարկել ներկայիս Հայաստանի համատեքստում:
Թանկյան – Ես կարծում եմ, որ հիմա աներեւակայելի ժամանակ է այս ֆիլմը ցուցադրելու համար, քանի որ Հայաստանը աշխարհաքաղաքական շրջադարձ է կատարում դեպի Արեւմուտք, ինչը պատմական պահ է: Մարդիկ նայում են Հայաստանին եւ ասում. «Ա՛հ, 1920-ականների սկզբից նրանք Ռուսաստանի արբանյակ մի խորհրդային երկիր են»: Ինչը որ ճիշտ է: Բայց մարդիկ չեն գիտակցում, որ Ցեղասպանությունը դրա հետ ուղղակի առնչություն ունի: Ցեղասպանությունից հետո Թուրքիան մեր հարեւանն էր: Հայաստանում սով էր ու շատ այլ բաներ: Երկիրը մոտ երկու տարի անկախ էր, եւ թուրքական բանակը ներխուժեց այնտեղ: Մարտեր եղան եւ այլն: Այսպիսով, ընտրությունը ռուսների (որոնք, ինչպես գիտեինք, մեզ չէին պատրաստվում կոտորել) եւ թուրքերի (որոնք մեզ կոտորում էին) միջեւ էր: Այնպես որ Հայաստանի խորհրդայնացումը 1921 թվականին (1920-ին – թրգմ.) մեծ այլընտրանք չուներ: Եվ մարդիկ պետք է դա գիտակցեն: Այնուհետեւ սկսվում է Խորհրդային Հայաստանի պատմությունը, որը տեւեց մինչեւ 1991 թվականը, երբ Հայաստանն անկախացավ, եւ Ռուսաստանը նրա անվտանգության երաշխավորն էր: Իսկ հետո՝ 2020 թվականին, ինչպես գիտենք, տեղի ունեցավ Ադրբեջանի հարձակումը: Եվ, իհարկե, նրանք հարձակվեցին Պուտինի լիարժեք գիտությամբ եւ համաձայնությամբ, քանի որ այդ բաները նրա թիկունքում տեղի չէին ունենա առանց նրա համաձայնության: Եվ դրանից հետո ռուսական պետությունը զոհաբերեց Հայաստանին: Այսպիսով, վերադառնալով այս ֆիլմին, նշեմ, սա կատարյալ շրջադարձային պահ է, որը ցույց է տալիս, թե ինչու է Հայաստանը գնում դեպի Արեւմուտք:
–Մա՛յքլ, ինչպե՞ս ստեղծեցիր այդ գլխավոր հերոսին, որը, մինչ բանտարկված է, գրեթե փոխարինաբար ապրում է այն երկու այլ կերպարների կյանքով, որոնց տեսնում է իր բանտի պատուհանից:
Գուրջյան – Որքան էլ տարօրինակ է, դա հիմնված է լսածս իրական պատմության վրա: Իմ ուկրաինացի ընկերը ճանաչում էր բանտարկված մեկին, որն իր խցից կարող էր նայել բազմաբնակարան շենքի: Եվ այս պատմությունն ինձ զարմացրեց նրանով, որ այն արտացոլում է մարդկային վիճակի շատ խորը՝ ոչ այնքան հայտնի կողմը: Երբեմն մենք մոռանում ենք մեր այն դրսեւորման մասին, որ երբ սկսում ենք նկատել, ուշադրություն դարձնել, նայել եւ սովորել ուրիշից, ինչպես այս բանտարկյալը, մենք սկսում ենք ապրումակցել: Դա մարդու բնույթն է: Եվ իմ կարծիքով դա այժմ ոչ միայն հայերին է վերաբերում, այլեւ ողջ աշխարհին: Մեզ պետք է հիշեցնել նման բաների մասին: Ահա թե ինչով ինձ ապշեցրեց այս պատմությունը, ու դա է պատճառը, որ այն ինձ ճիշտ թվաց նաեւ Հայաստանի համար: Ես ուզում էի ներկայացնել հայ մշակույթը, բայց անել դա նրբանկատորեն: Ես ուզում էի, որ հանդիսատեսը, այդ բանտարկյալի նման, պատուհանից նայեր հայ ընտանիքին եւ մի փոքր ծանոթանար նրանց մշակույթին, նրանց կերակուրին, լսեր նրանց նվագած երաժշտությունը: Եվ սա մարդկանց ներգրավելու միջոց է:
–Ի՞նչ է նշանակում հայերի համար այն փաստը, որ ֆիլմն «Օսկարի» հավակնորդ է:
Գուրջյան – Ես դա դիտարկում եմ որպես գրեթե ազգային անվտանգության խնդիր՝ օգնելու մարդկանց տեսնել մեզ այնպիսին, ինչպիսին մենք իրականում կանք: Մարդկանց գիտելիքները հայ մշակույթի մասին շատ ու շատ սահմանափակ են: Եվ ոչ միայն հայերի, այլեւ օտարազգիների համար հասանելի ֆիլմ ունենալը կօգնի հայերին տեսանելի լինել: Եթե Հայաստանը ստանա մրցանակը, դա բառիս բուն իմաստով կփոխի երկիրը:
Նիք Վիվարելի
«Վըրայըթի մեգըզին»
Անգլերենից թարգմանեց ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ
