Նիլ Մաքֆերսոնը (ծնված Լոնդոնում, 1969 թվականին) բրիտանացի բեմադրիչ եւ թատերագիր է: 1991-1994 թթ. դերասանական կրթություն է ստացել Լոնդոնի Խոսքի եւ դրամայի կենտրոնական դպրոցում եւ ութ տարի եղել Ազգային պատանեկան թատրոնի անդամ: 1996-1997 թթ. եղել է Հեմփսթեդի «Նյու Էնդ» թատրոնի, իսկ 1999-ից՝ Լոնդոնի «Ֆինբորո» թատրոնի գեղարվեստական ղեկավարը: «Ֆինբորոյի» համար պատվիրել է բազմաթիվ բեմադրություններ, որոնց թվում՝ թատրոնի «վերաբացահայտումների» շարքի մեծ մասը (ներառյալ «Ակկոլադը», «Խառնամուսնությունը» եւ «Կոռնելիուսը»):
Նրա առաջին մրցանակակիր պիեսը՝ «Ես երգելով կþուզեմ մեռնիլ. ձայներ Հայոց ցեղասպանությունից», ներկայացվել է «Ֆինբորո» թատրոնում 2015 թվականին, իսկ մի հատված միաժամանակ ներկայացվել է նաեւ Լոս Անջելեսում: Երկրորդ թատերախաղը՝ «Հեշտ է մեռած լինել», ներկայացվել է «Ֆինբորո» եւ «Վեսթ Էնդ» թատրոններում, առաջադրվել է «Օլիվիե» մրցանակին եւ հյուրախաղերով շրջագայել Շոտլանդիայում: Երկու պիեսները հրատարակել է «Օբերոն բուքս» հրատարակչությունը: Մաքֆերսոնն արժանացել է մի շարք մրցանակների՝ բեմադրությունների եւ թատրոնին մատուցած ծառայությունների համար:
–Նի՛լ, մենք ընկերացանք Ֆեյսբուքում այն բանից հետո, երբ 2015 թվականին «Ֆինբորոյում» ներկայացվեց ձեր առաջին մրցանակակիր «Ես երգելով կþուզեմ մեռնիլ. ձայներ Հայոց ցեղասպանությունից» ներկայացումը: Մենք՝ հայերս, զգայուն ենք այն ոչ հայերի նկատմամբ, որոնք ապրում են մեր ցավով ու մտահոգություններով: Եվ շատերի մտքում տրամաբանական հարց կառաջանա. ինչո՞ւ ընտրեցիք այս թեման:
-Որքան հիշում եմ՝ Հայոց ցեղասպանության մասին առաջին անգամ տեղեկացա 18 տարեկանում՝ կարդալով Թիմ Քրոսի «Առաջին համաշխարհային պատերազմի կորսված ձայները» ժողովածուն: Այնտեղ ներառված էին նաեւ 1915-ի ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսից աքսորված եւ սպանված երեք հայ առաջատար բանաստեղծների ստեղծագործությունները: Տասնյոթ տարի անց, որպես Լոնդոնի «Ֆինբորո» թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար, ես ծրագրեցի 2005 թվականի թատերաշրջանը: Ինչպես միշտ, ուսումնասիրեցի սպասվող տարեդարձները եւ տարելիցները, քանի որ մարքեթինգի առումով դրանք երբեմն կարող են օգտակար «խայծ» լինել թատրոնի համար: Երբ իմացա, որ 2005 թվականը Հայոց ցեղասպանության 90-րդ տարելիցն է, որոշեցի գտնել մի թատերախաղ, որը մենք կարող էինք բեմադրել՝ ի հիշատակ այդ իրողության: Բայց գտածս բոլոր պիեսների մեծ մասը շատ կարճ էր եւ կենտրոնացած էր Միացյալ Նահանգների հայ համայնքի փորձառության վրա: Դրանք բոլորը ենթադրում էին, որ իրենց հանդիսատեսն արդեն լավ տեղյակ է Ցեղասպանությունից: Բայց ես արագ իմացա, որ Հայոց ցեղասպանությունը շատ հեռու է ընդհանուր տեղեկացվածությունից: Մարդկանց մեծ մասը, ում հետ խոսեցի, երբեք չէին լսել դրա մասին: Շատ քչերը գիտեին, այն էլ միայն անորոշ կերպով եւ միայն Հոլոքոսթի հետ կապված, ոչ թե որպես առանձին մի իրողություն: Ի վերջո, չկարողանալով գտնել հարմար պիես՝ որոշեցի ինքս փորձեմ ստեղծել:
–Ցավոք, ցեղասպանության դրսեւորումները շարունակվում են, նկատի ունեմ 2020 թվականին Հայաստանի եւ Թուրքիայից աջակցվող Ադրբեջանի միջեւ պատերազմը եւ Արցախի ներկայիս շրջափակումը: Իհարկե, մենք շնորհակալ ենք ձեզ պես արվեստագետներին, բայց հավատո՞ւմ եք, որ դեռեւս կկարողանաք որոշակի դրական փոփոխություններ կատարել արվեստի միջոցով:
-Իհարկե, թատրոնը չի կարող փոխել աշխարհը, բայց դա չի նշանակում, թե չպետք է փորձել: Այսպես, օրինակ, անցած դեկտեմբերին «Ֆինբորոն» դարձավ առաջին արտասահմանյան թատրոնը, որը ռուսական ներխուժումից հետո մեկնեց Կիեւ ու հանդես եկավ ուկրաինացի մի դրամատուրգի մենաներկայացմամբ: Պիեսն ինքնին մեծ ճանաչում գտավ, բայց, հավանաբար, առավել նշանակալից էր այն փաստը, որ մեր դերասանուհին անվտանգ Մեծ Բրիտանիայից ճանապարհորդեց եռուն պատերազմական գոտի՝ մարդկանց ներկայացնելու իր աշխատանքն ու արվեստը: Աջակցման եւ համերաշխության ժեստը, զուգորդված արվեստի հետ, դարձավ խորապես իմաստալից մի բան:
–Ենթադրում եմ, որ դուք մի փոքր ծանոթ եք հայ գրականությանը, քանի որ ձեր պիեսի վերնագիրը փոխառված է եղեռնամահ բանաստեղծ Սիամանթոյից: Ընդհանրապես, պիեսը գրելիս ի՞նչ աղբյուրներ եք օգտագործել:
-Ակնհայտ է, որ չլինելով հայ՝ ես թատերախաղի համար սպառիչ հետազոտություններ եմ կատարել: Լայնորեն օգտագործել եմ Փիթեր Բալաքյանի գործերը, ինչպես նրա սեփական գրվածքները («Հունիս-Ծառ. Նոր եւ ընտրված բանաստեղծություններ», «Ճակատագրի սեւ շունը», «Այրվող Տիգրիսը. Հայոց ցեղասպանությունը եւ Ամերիկայի արձագանքը»), անյպես էլ թարգմանությունները (Սիամանթոյի «Կարմիր լուրեր բարեկամես» եւ Գրիգորիս Պալաքյանի «Հայկական Գողգոթան»): Ես օգտագործել եմ նաեւ ընդհանուր սկզբնաղբյուրները, ինչպիսիք են Հենրի Մորգենթաուի եւ ժամանակակից վկայությունները, ինչպես, թուրք հեղինակ Ֆեթհիյե Չեթինի հուշագրությունը. վերջինս պարզել էր, որ իր տատիկը Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած, բռնի մահմեդականացված հայուհի է: Անշուշտ, օգտագործել եմ նաեւ այնքան հայկական պոեզիա, որքան կարող էի տեղավորել պիեսում:
–Ինչպե՞ս արձագանքեցին հանդիսատեսն ու քննադատները:
-Մենք շատ հաջող ելույթներ ունեցանք՝ բազմաթիվ հիանալի թատերախոսականներով եւ տոմսերի լիակատար սպառումներով: Կատարեմ մի քանի մեջբերում մամուլից. «Հայոց ցեղասպանության սրտակեղեք պատմությունը… այն հուզիչ կերպով հասնում է իր առջեւ դրված նպատակին» (Մայքլ Բիլինգթոն, «Գարդիան»): «Պարզ, հուզիչ եւ շատ հզոր… Հանդիսատեսը թատրոնից հեռանում է՝ զայրույթով լի հոգով» (Ալեքս Սիերզ, «Սթեյջ»): «90 րոպե շարունակաբար գրավող ներկայացում» (Հոուարդ Լոքսթոն, «Բրիտանական թատրոնի ուղեցույց»):
Հայ համայնքի արձագանքն անպատմելի էր. ծնողները թատրոն էին բերում իրենց երեխաներին, եւ նույնիսկ եղան մարդիկ, որոնք հատկապես մեր ներկայացումը դիտելու էին եկել Բեյրութից ու Երեւանից:
–Եղել են դեպքեր, երբ նման ներկայացումների ժամանակ որոշ հանդիսատեսներ մկրատ կամ այլ սուր առարկաներ են նետել բեմ: Հուսով եմ՝ ձեր ելույթներն անցան առանց նման միջադեպերի:
-Իրականում մենք մահվան սպառնալիքներ ստացանք, երբ ներկայացրինք բեմադրությունը 2005-ին: Իսկ երբ ամբողջական արտադրությունն իրականացավ 2015-ին, Ցեղասպանության սկզբի ճիշտ տարելիցին` ապրիլի 24-ին, մեր բախտը բերեց, քանի որ ժխտողական լոբբին կարծես զգուշանում էր հարյուրամյա տարելիցի ընթացքում: Մի քանի աննշան միջադեպեր եղան, օրինակ, մի կին փորձեց հանդիսատեսներին թռուցիկներ բաժանել՝ ժխտելով Ցեղասպանությունը, եւ վիրավորական գրառումներ կատարելով Թվիթերում, բայց ոչ մի վատ բան տեղի չունեցավ: Հետաքրքրականն այն է, որ մեզ հասած ամենազայրալից բողոքը ոչ թե թուրքական աղբյուրներից էր, այլ բրիտանացի մի զույգից, որը վրդովված էր, որ Իսրայելին քննադատել են Հայոց ցեղասպանությունը պաշտոնապես չճանաչելու համար:
–Մի քանի տարի առաջ ես թարգմանեցի վավերագրական թատրոնի լավագույն գործերից մեկը՝ «Յոթը»: Ի՞նչ եք կարծում, ապագայում վավերագրական դրամաներն ավելի շա՞տ տեղ կունենան թատրոնում:
-Այո՛, իսկապես, կարծում եմ, որ վավերագրական թատրոնի համար միշտ տեղ կգտնվի: Կան թեմաներ, որոնք այնքան ընդգրկուն են, որ դրանց վերաբերյալ իրականությունն ավելի լավ է խոսում, քան գեղարվեստը:
–Երբեւէ եղե՞լ եք Հայաստանում:
-Ցավոք սրտի՝ ոչ: Թատրոն ղեկավարելու եւ երբեմն թատերախաղեր գրելու պատճառով հազվադեպ եմ որեւէ տեղ ճամփորդում: Բայց մի օր՝ անպայմա՛ն…
–Միշտ ուրախ կլինենք ողջունել ձեզ Հայաստանում… Նի՛լ, շնորհակալությո՛ւն ողջ հայ ժողովրդի անունից:
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
