Սուպերմարկետները իրավունք ունե՞ն գները ըստ կամս բարձրացնելու
Փոխարժեքի եւ դրան հաջորդող գնային տատանումները տարեվերջին հերթական անգամ առիթ տվեցին անդրադառանալու Հայաստանում այս երկու գործոնների փոխկապակցվածության առանձնահատկություններին: Պաշտոնական շրջանակների կողմից հիմնական եզրահանգումն այն էր, որ փոխարժեքի եւ գների տատանումները հիմնականում համարժեք են միմյանց: Այսինքն, գները բարձրացել են այնքան, որքան արժեզրկվել է դրամը, իսկ գնաճի ցուցանիշն էլ մնացել է 4-5,5 տոկոս Կենտրոնական բանկի սահմանած թույլատրելի միջակայքում: Եթե նկատի ունենանք, որ գնաճը հաշվարկվում է հիմք ընդունելով մոտ 500 պարենային եւ ոչ պարենային ապրանքների, ինչպես նաեւ ծառայությունների գնային փոփոխությունները, թերեւս միջին ցուցանիշին կասկածելու հիմքեր չունենանք:
Սակայն, երկու երեւույթ, այդուհանդերձ, առանձին դիտարկման կարիք ունեն: Առաջին, ինչպե՞ս է տեղի ունենում գնագոյացումը Հայաստանում մենաշնորհների առկայության պարագայում եւ ինչպե՞ս կարող է լինել տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին օրենքի լիարժեք կիրառման դեպքում: Երկրորդ, առանձին, մասնավորապես պարենային ապրանքների գներ բարձրացան ոչ թե փոխարժեքին համարժեք 10-15 տոկոսով, այլ դրանից ավելի շատ: Ինչո՞ւ եւ ինչպե՞ս է սա տեղի ունենում եւ կարո՞ղ է արդյոք տեղի չունենալ: Վերոնշյալ երկու երեւույթները միմյանց հետ շատերի համար անտեսանելի կապ ունեն:
Գների չհիմնավորված բարձրացմանը մասնակից են ե՛ւ մատակարարները, ե՛ւ խանութները
Գնային փոփոխություններին մենք ականատես ենք լինում առեւտրի օբյեկտներից: Ինչպե՞ս են դրանք փոխվում մատակարարների` ներմուծողների եւ արտադրողների կողմից, բնակչությունը տեղյակ չէ: Հետեւաբար, այստեղ պարզաբանման կարիք կա, թե ինչո՞ւ են ապրանքների գները թանկանում այս, այլ ոչ թե այլ չափով: Այսինքն, թե ինչո՞ւ են առանձին ապրանքների գներ փոխարժեքի տատանմանը անհամարժեք` ավելի շատ բարձրանում:
Թվարկենք մի քանի ապրանքներ, որոնք թանկացել են 20 տոկոսով` լավաշի, սուրճի, մաստակի (ծամոն) առանձին տեսակներ, այն դեպքում, երբ փոխարժեքի փոփոխության արդյունքում, նոյեմբերի 24-ից հետո, հայկական դրամը դոլարի նկատմամբ արժեզրկվել է մոտ 15 տոկոսով: 1 դոլարի դիմաց 410-420 դրամից, փոխարժեքն այժմ դարձել է 1 դոլարի դիմաց 470-480 դրամ:
Նախ փաստենք, որ փոխարժեքի անկանոն եւ կտրուկ փոփոխության օրերին, ապրանքների գները խանութներում փոխվում էին օրական մի քանի անգամ: Ասենք, 650 դրամ արժողությամբ սուրճի տուփը, նույն օրը երեք անգամ գինը փոխվելով, օրվա վերջին կազմեց 800 դրամ: Սակայն չէ՞ որ այդ օրվա ընթացքում սուրճի նոր խմբաքանակ երեք անգամ խանութը չի ստանում: Նույնը կարելի է ասել բուսական յուղի, ոսպի, ձավարի եւ այլ ապրանքների համար: Առեւտրային օբյեկտներ դրանք մատակարավում են մի քանի օրվա տարբերությամբ: Հետեւաբար, փոխարժեքի տատանումներին զուգահեռ դրանց գնի փոփոխությունը կատարվում է բացառապես խանութների տերերի կողմից: Սա միանշանակ:
Բոլոր արդարացումները, թե ապրանքները այդ օրը կամ օրերին, «թանկացրել են» մատարակարող կամ արտադրող ընկերությունները, որոնք դեռեւս նոր խմբաքանակներ չեն առաքել խանութներ, ոչ այլ ինչ է, քան սովորական խաբեություն խանութապանների կողմից` ինքնաարդարացման եւ մարդկանց դժգոհությունը իրենցից հեռացնելու համար: Սա հարկ է որ հանրությունը տեղյակ լինի եւ չհավատա առետրային օբյեկտների տերերի լացուկոծին, թե իրենք եւս տուժում են փոխարժեքի տատանման դեպքում եւ այլն: Մեկընդմիշտ հարկ է հասկանալ, որ նրանք երբեք չեն տուժում, քանի որ թանկացման բեռը երբեք չեն կրում իրենց վրա` եկամտաբերության նվազման միջոցով: Ավելին, նման իրավիճակներում առեւտրային օբյեկտները ավելի շատ են շահում` թանկացնելով նախկին` էժան գնով իրենց մատակարարած ապրանքի գինը:
Հետագայում, երբ նոր ստացվող ապրանքները խանութներին մատակարավում են արդեն նոր, ավելի թանկ գներով, խանութպանները դարձյալ լրացուցիչ շահույթ են կորզում: Ներկայացնենք օրինակի վրա: Եթե նույն սուրճի նոր խմբաքանակը մատարարվել է այլ գնով եւ որի արդյունքում վաճառքի վերջնական գինը 650 դրամից դարձել է 800 դրամ, ապա այդ 150 դրամն ամբոջությամբ մատակարարի ավելացրած գումարը չէ: Եթե նախկինում, օրինակ` 650 դրամից ենթադրենք 65-70 դրամն էր խանութին մնում որպես շահույթ, ապա 800 դրամի դեպքում` արդեն 80-100 դրամը: Հենց նույն պատճառով էլ փոխարժեքի 15 տոկոս փոփոխման պարագայում առանձին ապրանքներ թանկանում են 20 տոկոս: Առաքվող ապրանքի բոլոր օղակներում` ներմուծողից կամ արտադրողից մինչեւ խանութներ, իրենց կողմից ավելացնում են ապրանքի գնի իրենց բաժինը: Ժողովրդական լեզվով ասած` տոկոսի վրա իրենց տոկոսն են դնում:
Տեղավորվո՞ւմ է այս ամենը շուկայական գնագոյացման տրամաբանության մեջ: Թերեւս այո, որքան էլ անարդար կարող է թվալ: Սակայն, գնագոյացումը կարող է ավելի արդար եւ թափանցիկ լինել, եթե պետությունը եւ տվյալ դեպքում տնտեսական մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողովը կիրառի ավելի ազդեցիկ լծակներ մենաշնորհներ ունեցողների կողմից գնային փոփոխոթյունների նկատմամբ:
Գերիշխող դիրքի չարաշահման համար չկիրառվող մոտեցում
Խոսքը մենաշնորհ կամ ինչպես մեր օրենսդրության մեջ է գրված` գերիշխող դիրք ունեցողների, մասնավորապես ներմուծողների եւ առեւտրային ցանցերի (սուպերմարկետների) վարքագծի մասին է: Պարենային ապրանքներ ներմուծողները եւ սուպերմարկետները նույնպես փոխարժեքի կարճաժամկետ (ընդգծում ենք` կարճաժամկետ) տատանման ժամանակ, մինչ ապրանքների նոր խմբաքանակ ստանալը կամ իրացնելը, անմիջապես բարձրացնում են ապրանքների գները, որոնք ստացվել են նախկին գներով: Այս մոտեցումը որեւէ տրամաբանական բացատրության չի ենթարկվում եւ գերիշխող դիրքի չարաշահում կարող է դիտարկվել անկախ նրանից, թե ապրանքների գները թանկացել են փոխարժեքի տատանման չափով, թե՞ անհամարժեք:
Բանն այն է, որ ունենալով գերիշխող դիրք եւ շրջանառության մեծ ծավալներ, սուպերմարկետները կամ խոշոր ներմուծողները կատարում են խոշոր գնումներ եւ դրանք իրացնում երկար ժամանակահատվածում: Այսինքն, կարճաժամկետ տատանումների ժամանակ նրանք վաճառում են նախկին գներով ձեռք բերված ապրանքը նոր` ավելի բարձր գներով: Դրանով, նրանք, փաստորեն, չարաշահում են իրենց գերիշխող դիրքը, քանի որ երկարաժամկետ գնումների դեպքում նրանք կարող են եւ ամենայն հավանականությամբ օգտվում են նման գնորդների համար սահմանված զեղչերից, ապառիկ գնումներից եւ այլ արտոնություններից: Հետեւաբար, փոխարժեքի տատանման ռիսկը նրանք իրավունք չունեն գցել սպառողի վրա: Սակայն Հայաստանի տնտեսական մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողովը խնդրին այլ կերպ է մոտենում` համադրելով միայն, թե արդյո՞ք ապրանքների գները գերիշխող դիրք ունեցողները փոխարժեքի տատանմանը համարժեք են փոխել: Մինչդեռ նշենք, որ մենաշնորհները կարգավորող մարմիններն այլ երկրներում տարբեր ժամանակներ պատժամիջոցներ են կիրառել նման գործելաոճ ցուցաբերած ընկերությունների նկատմամբ: Անգլիական Tesco սուպերմարկետների ցանցը, Կանադայում Nestle եւ Mars ընկերությունները, ԱՄՆ-ում Hershey Canada ընկերությունները բազմամիլիոն տուգանքներ են վճարել իրենց ապրանքների գների չհիմնավորված թանկացումների համար:
Եթե մեզ մոտ այս մոտեցումը կիրառվեր, ապա դա համապատասխան անդրադարձը կունենար նաեւ առեւտրային այլ օբյեկտների` փոքր ու միջին խանութների վրա: Նրանք նույնպես արհեստականորեն, մինչեւ ապրանքների նոր խմբաքանակների ստացումը չէին բարձրացնի իրենց մոտ եղած ապրանքների գները փոխարժեքի տատանմանը զուգահեռ: Նման կերպ վարվելու դեպքում նրանց սպառողները կուղղվեին դեպի նման կերպ չվարվող սուպերմարկետներ` չթանկացած ապրանքները գնելու համար:
Սա է այն անտեսանելի կապը, որ գոյությոյն ունի այս երկու երեւույթների միջեւ: Գների արհեստական, չհիմնավորված թանկացման դեպքում խոշոր ներմուծողների եւ սուպերմարկետների նկատմամբ որպես գերիշխող դիրք չարաշահողներ, տուգանքի կիրառման պարագայում, այս խնդիրը կգտնի իր արդյունավետ լուծումը: Անհրաժեշտություն էլ չի լինի աշխատանքային խումբ ստեղծել կամ ուսումնասիրություններ անել փոխարժեքի կարճաժամկետ տատանման եւ գների փոփոխման համարժեքությունը որոշելու համար: Անգամ օրենսդրության փոփոխման կարիք չի լինի, քանի որ օրենքով գործող նորմերը ամբողջությամբ կիրառելի են: Մնում է միայն դրանք կիրառել:
