Azgonline.am-ը շարունակում է տպագրել պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սուրեն Սարգսյանի հոդվածաշարը նվիրված ՌԱԿ հիմնադրման 100-ամյակին, –
հոդվածաշարի նախորդ մասերը, –
Արմենակ Եկարյան-2
1915-ի սեպտեմբերին ռուսները կրկին մտնում են Վան և գնդապետ Դերմենին նշանակում Վանի իբրև ռուսական նահանգի կուսակալ։ Վերջինիս խնդրանքով Վերաշինաց հանձնաժողովը երկրապահ գնդի (ոստկանության) հրամանատար է նշանակում Արմենակ Եկարյանին, տեղակալ Կիմ Չանգալյանին։ Վերջիններս ստիպված էին գնդի համար սեփական միջոցներով ոչ միայն զենք հայթհայթել, այլև հանդերձանք, ձիեր և սնունդ։ Ի վերջո գունդը` խնդիր ունենալով անկորուստ Վան հասցնել սահմանագլխին հավաքված շուրջ 10 հազար գաղթականությանը, միաժամանակ այդ ընթացքում հավաքելով թափառող որբերին, շարժվում է դեպի Վան։
Սակայն Երկրապահ գնդին վիճակված չէր երկար գործել. ցարական կառավարությանը ձեռնտու չէր թեկուզ փոքրաթիվ, բայց զուտ հայկական ռազմական ուժի առկայությունը։ Եկարյանը շատ ջանքեր թափեց, սակայն դրանք անօգուտ եղան: Ստիպված հրաժարական ներկայացնելով հայ փրկության նվիրյալը իրեն հավատարիմ 20 քաջերով մնում է Վանում` պատրաստ պաշտպան կանգնելու քաղաքին։ Սակայն Վանում “սև” լուրեր էին շրջում նոր նահանջի մասին, որոնք շուտով դառնում են իրականություն։ Հայ քաղաքական ուժերը կրկին ստիպված էին կազմակերպել Զինվորական մարմին` այս անգամ ժողովրդի նահանջը անկորուստ կազմակերպելու համար։ Ղեկավարներից մեկը Եկարյանն էր, որին խնդրում են ստանձնել ամենակարևոր ուղղությունը` Բերկրիի գծի պաշտպանությունը։
Այլեւս չհանդուրժելով վատ բեմադրված հակահայ խեղկատակություններին և հիսաթափվելով ցարիզմի հայդավ քաղաքականությունից, Եկարյանը 1916-ի հուլիսի 30-ին հասնում է Իգդիր և ապա Վաղարշապատի վրայով անցնում Թիֆլիս։ ՀՍՌ կուսակցության հրահանգով նա շուտով մեկնում է Կիլիկիա, ուր պիտի գար զորավար Անդրանիկը, որպեսզի կազմակերպեին կիլիկյան հայկական ուժերը և ապահովեին Կիլիկիայի ինքնավարությունը։ Ֆրանսիական իշխանությունները, սակայն, արգելում են զորավարի մուտքը Կիլիկիա։ Հարկավոր էր մեկը, որ կարողանար կազմակերպել կիլիկյան զորական ուժերը. Դա եղավ Վանի փրկարար Եկարյանը։ Մ. Տամատյանի հետ Եկարյանը ծանոթանում է իրավիճակին, հատուկ ծրագիր է մշակում, հավաքագրում զինվորական ուժեր, որպեսզի փրկեն Կիլիկիան, սակայն Ֆրանսիան որոշել էր Կիլիկիան վերադարձնել թուրքերին, ինչը և Անկարայի դաշնագրով արեց 1921-ի հոկտեմբերի 21-ին։ Հուսախաբ Եկարյանն այս անգամ էլ թողնում է Կիլիկիան և մեկնում Պոլիս, այնուհետև տեղափոխվում Եգիպտոս։
Շուրջ չորս տասնամյակ նա մարտնչեց թուրքական բռնակալության դեմ։ Հայդուկ հսկաների անտառում նա բարձրացավ որպես մի կաղնի որի շառաչյունը միշտ ուղեկցել է ժամանակակիցներին։ Միշտ լավատես, անկոտրում հավատով, ունակ մտավոր թռիչքների, բայց և իրատես անձնավորություն էր: Ժամանակակիցները նրան հայրենիքին անմնացորդ դրական մարդ են համարել: Նա դյուրահավատ էր, բայց նաև պահանջկոտ: Օդային և հավանականության հենքի վրա ծրագրեր չէր կառուցում, օտարի հույսով առաջ չէր գնում։ Հաճախ հիշելով Վանի ռուսական խորհրդավոր նահանջները, որոնք փաստորեն ջուրը նետեցին Արևմտահայաստանի ազատագրության հույսը, մեծ ցավ էր ապրում ու հիասթափություն: Հայրենիքի ցավով տառապած, հայդուկային բազմամյա կյանքում կրած դառնություններից, հայավեր ցնցումների բովում տվայտած նրա մարմինը շատ էր տկարացել` Եգիպտոսում վրա հասած ժանտախտին դիմակայելու համար։ 1925թ. հոկտեմբերի 20-ին 55-ամյա հերոսը կնքեց իր մահկանացուն։ Երախտապարտ հայերը նրա մարմինն ամփոփեցին Ս. Մինաս ազգային գերեզմանատան մեջ, որտեղ էլ 1950-ի հունվարի 8-ին, մեծ հանդիսավորությամբ կատարվում է նրա կիսանդրիի բացումը։
Ա. Եկարյանը պատկանում է այն գործիչ-ֆիդայիների թվին, ում մասին սփյուռքում ավելի շատ գիտեն, ավելի շատ են մեծարում, քան հայրենիքում: Կարծում ենք լիովին հասունացել ժամանակը և պարզապես հրամայական է դարձել, որ Հայաստանում ու Արցախում Եկարյանի անունով փողոցներ անվանակոչվեն, դպրոց կամ զորաջոկատ, մարզասրահ ու զբոսայգի, որտեղ դրվի նաև նրա արձանը կամ կիսանդրին: Սովորաբար երախտապարտ հայ ժողովուրդը պատմության ոչ մի անկյունադարձում երբեք չի մոռացել իր հերոսներին, սակայն Եկարյանի դեպքում կարծես այդպես չէ:
